साँखु

तपाईं पुस महिनामा माधव नारायणको दर्शन गर्न शालिनदी त पक्कै जानू भएको छ होला । शालिनदी रहेको शहर नै साँखु हो । साँखु शब्द नेपाल भाषाको साँक्व शब्दबाट अप्रभंस भएर बनेको शब्द हो । स्थानीयका अनुसार नेपाली भाषाको उदय र बेलायतीहरुले नक्सा बनाउँदा ‘साँखु’ लेखिदिएको थियो । नेपालभाषामा ‘सँ’ भनेको भोट (तिब्बत) र ‘क्व’ भनेको मुनि हो । काठमाडौंको उत्तरपूर्वी भेगमा रहेको भोट देश को मुनि रहेको देश भएकै कारण ‘सँ दे या क्वय्’ भोटको मुनि रहेको यो देश भएरै यस स्थानको नाम साँक्व रहन गएको थियो । साँखुलाई लिच्छवीकालीन शहर मानिन्छ । प्राचिन ग्रन्थ ‘मणिशैली महावदन’ लाई आधार मान्ने हो भने सँक्वको स्थापना ३३२५ वर्ष पहिला भएको हो। सँक्वका इतिहासकार प्रकाशमान श्रेष्ठका अनुसार उक्त ग्रन्थमा उल्लेख भए अनुसार कलिगढ संवत् १८०१ (हाल कलिगत संवत ५१२६) मा फाल्गुन शुक्ल तृतियाका दिन सात गाउँ मिलाएर साँखु बनेको उल्लेख छ । बग्रयोगिनीका नवौं पुस्ताका पुजारी जोगदेव बज्राचार्यले उग्रतारा बज्रयोगिनीको निर्देशनपछि शंखको आकारमा ‘सँक्व’ को स्थापना गरेको बताउँ हुन्छ । शंखको आकारमा निर्माण भएको कारण यस शहरलाई हाल शंखरापुर भनिएको छ । यसै स्थानमा राजा शङ्खदेवको पालामा कलिगत संवत् १८१८ देखि बज्रयोगिनीको जात्रा शुरु गरेको थियो । ३३०० वर्षभन्दा लामो इतिहास बोकेको यस जात्रा हाल सम्म पनि निरन्तर चलिरहेको छ ।

स्कन्द पुराणमा चन्द्रज्योती नगर भनेर उल्लेख भएको नगर पनि साँखु नै हो । चन्द्रज्योती नगरका शिव शर्मा ब्राह्मणले गोमा ब्राह्मणीलाई ल्याएपछि यसै नगरको बाहिर खरले तुल्याएको छाप्रो निर्माण गरि राखेको थियो । पछि गोमा ब्राह्मणीका छोरा लावण्य देश (हालको थिमी) का राजा भएपछि बुहारी चन्द्रावती लावण्य देशमा जाने क्रममा शालिनदि पुग्दा पुल भाँचेर नदि जम्न पुगेको थियो । त्यसबेला पानी रोकेको देखेपछि नेवार समुदायले यसलाई ‘ना दि खुसि’ भन्न शुरु गरेको हो । नेपाल भाषामा ना भनेको पानी दि भनेको रोकिनु र खुसि भनेको नदी हो । पानी रोकिएको नदी भएकाले यसलाई पहिला “ना दि खुसि” भनिएको कुरा शिलालेखहरुमा रहेको छ । हाल बोलिचालीमा यसलाई “नारे” भनिन्छ । लावण्य देश अर्थात थिमीमा भने हाल सम्म नवराज राजा भएको दिनको स्मरणमा पुस शुक्ल द्वादशीको दिन राजा हात्ती माथी सवार भएर देश परिक्रमा गर्ने गर्दछ ।
लेख: GR Ranjit