Malla Family

Blog

  • पृथ्वीनारायण शाहको लुकाइएको इतिहास

    पृथ्वीनारायण शाहको लुकाइएको इतिहास

    हाम्रो इतिहासमा कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्लले भारतमा रहेका बेलायती सैनिकहरुसित सैनिक सहयोग मागेको र त्यसै कारण मेजर किनलोकको नेतृत्वमा आएको विदेशी सेनालाई पृथ्वीनारायण शाहले बाटैमा आक्रमण गरी विदेशी प्रभावले मुक्त गरेको भनी लेखिएको छ। तर, पृथ्वीनारायण शाहलाई युरोपले सामरिक स्रोत साधन दिएर सहयोग गरेका थिए। ब्रिटिस कम्पनी सरकारले गोरखाका राजालाई अनुशासनको महत्व सिकाएर युरोपेली व्यापारीमार्फत् हातहतियार दिएर सहयोग गरेका हुन्। त्यही हतियारको सहयोगबाट तीन पटकको आक्रमणमा धोका दिएर उनले कीर्तिपुर जितेका हुन्।

    ललितपुरका पाँच प्रधान (मन्त्री)हरुले पृथ्वीनारायण शाहलाई राजा बन्न आमन्त्रण गरेका थिए। पृथ्वीनारायण शाह राजा भइसकेपछि र प्रधानहरु कान्तिपुर नगई बाटैमा विदा हुन लागेका बेला उनले उनीहरुलाई त्यहीँ मारेर उनीहरुको सर्वस्व हरण गरेका थिए। अर्थात् पृथ्वीनारायण शाहको नियत भनेको आफू सत्तामा आइसकेपछि त्यहाँकाहरुलाई सफाया गर्ने थियो, चाहे ती उनलाई सहयोग गर्ने हुन् वा प्रतिरोध गर्ने।

    १ हजार अमूल्य ग्रन्थ ध्वस्त
    गोरखालीहरुको यस्तो सन्काहा कामकारबाहीले गर्दा नै चिनियाँ सम्राट किएन लोङ (सन् १७३६-१७९६) ले आफ्ना उत्तराधिकारीहरुलाई यसो भनेका थिए- “अति नभएसम्म गोरखाको मामलामा हस्तक्षेप नगर्नू”

    भक्तपुर पनि जितिसकेपछि पृथ्वीनारायण शाहले यहाँ निकै लुटपाट मच्चाएका थिए। इतिहासकार पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठका अनुसार त्यतिबेला जंगबहादुरले लखनउ विद्रोह दबाएपछि जति लुटपाट गरेका थिए, त्योभन्दा चर्को रुपमा यहाँ उनले लुटपाट मच्चाएका थिए। उनका सेनाले हस्तलिखित १ हजार अमूल्य ग्रन्थ पनि खात लगाई जलाइदिएका थिए। त्यसमा तन्त्रशास्त्र, रसायनशास्त्र, ज्योतिषशास्त्र, आयुर्वेद ग्रन्थ, शब्द विद्याशास्त्र (ध्वनिसम्बन्धि पुस्तक) आदि रहेका थिए। नेपालमा क्रिश्चियन धर्म प्रचार गर्नका लागि आएका कयापुचिनहरुले ६० वर्षसम्म नेपालमा बसेका बेला हजारौँ हस्तलिखित पुस्तक जलाएर गर्व गरेका थिए। मल्लकालमा हिन्दु धर्म प्रचार गर्नका लागि भारतबाट आएका शंकराचार्यले बुध्द धर्मसम्बन्धी ७०० ग्रन्थ जलाइदिएका थिए। त्यसैले पृथ्वीनारायण शाह र विदेशीमा के भिन्नता भयो ?

    पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका विजय गरेपछि विदेशी क्रिश्चियनहरुलाई मात्र हैन, ललितपुरका १२ स्थानीय बासिन्दा क्रिश्चियनहरुलाई समेत देश निकाला गरेका थिए, अनि बौध्दमार्गीहरुलाई हेला गर्ने क्रम सुरु गरेका थिए। जबकि उपत्यकाका आदिवासी भनेका बौध्दमार्गीहरु पनि हुन्।

    राज्य जसले जिते पनि ग्रन्थ भनेको सबैको साझा हुन्। तर विजयको नशामा पागल भएका शासकले यस्तो कुरालाई विचार गरेनन्। त्यति पुस्तक जलाइसकेपछि पनि बाँकी भएका पुस्तकहरु मात्र वीर शमशेरको पालामा पुस्तकालय बनाएर राष्ट्रिय अभिलेखालयमा राखिएका हुन्। यहाँ के कुरा पनि भन्न जरुरी छ भने राज्यस्तरबाट पुरातात्विक सामान नष्ट गर्ने अभियान आधुनिक कालसम्म पनि जारी नै थियो। पुरातात्विक सामान, मूर्ति आदि चोरेर, चोर्न लगाएर विदेशमा निर्यात भइरह्यो। नत्रभने भक्तपुरको तलेजु मन्दिर भित्र रहेको मूलढोकाबाट भित्र नछिर्ने दुई वटा गजुर हराउने थिएनन्, २४ घण्टा सेनाको पहरा भएको ठाउँमा भएको सुन्धारामा रहेको मकर चोरेर लगिँदैन थियो। नत्र भने कसको तागत थियो क्रेन लिएर भूपतिन्द्र मल्लको शालिक चोर्न जाने ?

    मल्लकालमा अ‍ौद्योगिक क्रान्तिको वातावरण तयार भइसकेको थियो, तर पृथ्वीनारायण शाहले गरेर आजसम्म हुन सकेन भन्ने तथ्यलाई यसबाट पनि पुष्टि हुन्छ कि मल्लहरुले राम्राराम्रा नक्साहरु समेत बनाएर विकास गरिसकेका थिए, जसको सुरुवात जयस्थिति मल्लले गरेका थिए। त्यस्तो नक्साहरुलाई अंग्रेजहरुले समेत प्रशंसा गरेका थिए। त्यही नक्साका आधारमा गोरखालीहरुलाई अरु ठाउँहरुमा हमला गर्न पनि निकै काम आयो। त्यसैगरी थ्यासफूमा कोरिएको भक्तपुरको न्यातपोल मन्दिरको चित्र, जुन जर्मन नागरिक बर्नहार्ड कोल्भरको हातमा पुगिसकेको छ, आजभोलि युरोपमा प्रयोग भइरहेको मोडुल स्केलमा कोरिएको हो। त्यतिबेलै भवनको नक्सा बनाउने बेलामा यस्तो स्केल राम्रोसित प्रयोग भइसकेको यसले देखाउँछ। यसबाट प्रष्ट हुन्छ कि नेपालको वास्तुकलाको विकास चरण कति माथि पुगिसकेको थियो भनी।

    सबै व्यापारी भागाभाग
    यहाँ पुनः स्मरण गराउँ कि त्यतिबेला नेपाल (उपत्यका) ले तिब्बतका लागि मुद्रा छापेर त्यता पठाउने र त्यस वापत् नेपाललाई राजस्व आउने गर्थ्यो। तर पृथ्वीनारायण शाहले त्यसलाई निरन्तरता दिन सकेनन्, साथसाथै व्यापारमा पनि धेरै कर बढाए। हिन्दुस्तान र तिब्बतबीच व्यापार गर्ने व्यापारीहरुलाई पनि देशनिकाला गरिदिए। अनि ठूल्ठूला व्यापारीहरु पनि व्यापार गर्नका लागि अरु देशमा गए। सन् १७७४ मा नेपालमा तिब्बतसित कारोबार गर्ने दुई वटा मात्र कश्मिरी पसल बाँकी रहेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहको कानुन, नियम पालना नगर्ने व्यापारीहरुको कान काटेर देश निकाला गरिन्थ्यो। ता-सि-लुन-पोया तेसु लामा (दलाई लामापछिका दोस्रा लामा) ले नेपालका राजालाई पत्र समेत पठाएका थिए यसो भनेर-“हिन्दू होस् वा मुसलमान, सबै व्यापारी तपाईँदेखि डराउँछन्, कोही पनि तपाईँको देशमा बस्न राजी छैनन्।”

    भक्तपुर जितेपछि यहाँ यति दमन बढ्यो कि मानिसहरु बस्न नसकेर आफ्नो ठाउँ छाडेर भाग्नु पर्‍यो। आजभोलि नेपालका विभिन्न जिल्लामा रहेका बहुसंख्यक उपत्यकावासीहरु पृथ्वीनारायण शाहको कोपभाजनबाट जोगिनका लागि भागेकाहरु हुन्। आजभोलि पनि वृध्दवृध्दाहरु सुनाउने गर्छन् छलफलका लागि भनेर राजाले भोजमा बोलाएर त्यहाँबाट फर्किएकाहरुलाई गल्लीगल्लीमा पहरा राखिएका सेनाले धमाधम काटेर नरसंहार गरेका थिए। दोस्रो पटकको कीर्तिपुर हमला असफल भएपछि भक्तपुर वरपर रहेको गौकोटमा पृथ्वीनारायण शाहले हमला गरेको बेलामा त्यो ठाउँमा सशक्त प्रतिकार भएको थियो। १५ दिनसम्म भएको त्यो युध्दमा ३३२ जना गोरखा सैनिकको मृत्यु भएको थियो। पछि उनीहरुले जितिसकेपछि त्यो सिङ्गो गाउँलाई जलाइदिए। त्यतिबेला चौकोट युध्दको नेतृत्व गर्ने महिन्द्र सिंहले वीरगति प्राप्त गरेका थिए। त्यसैको बदला लिन पृथ्वीनारायण शाहले त्यस्तो नरसंहार गरेको हुनुपर्छ। पृथ्वीनारायण शाहले भक्तपुर आक्रमण गर्नुअगाडि भित्र्याउने तयारीमा रहेको धानमा आगो लगाएर अन्न सबै जलाउन लगाएका थिए। अनि भक्तपुर जितिसकेपछि पनि नरसंहार जारी राखेकोले बचेका पुरुषहरु भाग्नुपरेको कृषि कार्य गर्ने पुरुषहरुको अभावमा अनिकाल समेत भएको थियो। तत्कालीन राज्यका काजी (मन्त्री) हरु (धौकाजी, ध्वँकाजी, भौकाजी, तिमिलाकाजी) मध्य प्रमाणका रुपमा अगाडि आएका तिमिलाकाजीका बारेमा तथ्य यस प्रकार रहेको छ।

    विक्रम संवत् १८२६ मा राजा रणजित मल्ललाई कैद गरिसकेपछि तिमिलाको चल अचल सम्पति बेच्न, किन्न, भोगचलन गर्न र व्यापारसमेत गर्न नमिल्ने गरी पृथ्वीनारायण शाहले घोषणा गरेका थिए। पछि राजाले तिमिला काजीसित १८ हजार यानी राष्ट्रिय आम्दानीको ०.७२ प्रतिशत सलामी लिएर त्यसलाई छाड्न आदेश दिएका थिए। पछि एक मध्यस्थकर्ताको सहयोगले बिन्तिभाव गरेर १८१ रुपैयाँ अर्थात् राष्ट्रिय आम्दानीको ०.००६ प्रतिशत जरिवाना तिरेर बिना अपराध क्षमा माग्न लगाएर पृथ्वीनारायण शाहले अरु पैसा माफी गरिदिएको व्यहोराको पंजाछाप (लालमोहर) राखर फारखती गरिदिए, विसं १८२७ साल फागुन सुदी १३ रोज ४ दिनमा भक्तपुरमा बसेर। यो फारखतीको कागज अहिलेसम्म पनि भक्तपुरको दरबारक्षेत्र निवासी चक्रराज तिमिलासित छ।

    भक्तपुर तमारी न्यातपोल पश्चिम बस्ने भाजुमुनि तिमिलालाई पनि यसै गरिएको थियो। पछि १८ हजार रुपैयाँ सलामी लिएर छाडिदिन आदेश दिएका रहेछन्। उनलाई पनि एक मध्यस्थकर्ताको सहयोगमा ५१ रुपैयाँ जरिवाना तिराएर बाँकी सबै माफी गरेको भनी सम्पति फिर्ता दिए, विसं १८२७ साल अगहन सुदि १५ रोज १ मा काठमाडौंमा कागज गरेर।

    अर्थात् गल्ती नै नगरी गल्ती गरेको भनी बलजफ्ती स्वीकार गर्न लगाएर जरिवाना तिर्न लगाए। कर्क प्याट्रिकका अनुसार सन् १९७२ (विसं १८४९) मा नेपालको वार्षिक आम्दानी २५-३० लाख मानिएको छ। त्यो १५१ रुपैयाँको मूल्य त्यतिबेला कति थियो होला ?

    द्वैध चरित्रका शासक
    त्यसैले फ्रेञ्च इतिहासकार सिल्भाँ लेभीले भनेका यी गोरखाली भनेका समयभन्दा अति क्रुर अथवा दानीका रुपमा अगाडि आउनसक्ने द्वैध चरित्रका शासकहरु हुन्। उनीहरुको त्यस्तै जालझेल अनि शंकास्पद कामहरुका कारण नै ब्रिटिशहरुले दिक्क मानेर नेपालविरुध्द आक्रमण गरेका थिए। सन् १८१४ मा। (फ्रेञ्च र बेलायत त्यतिबेला आफ्नो राज्य सीमा विस्तार गर्ने क्रममा युध्द भएका देशहरु हुन्, जसका फ्रेञ्चहरु पराजित भएका थिए। त्यसैले फ्रेञ्चहरुले ब्रिटिशहरुको पक्ष लिएर इतिहास लेख्दैनन्) यसका कारण दुई वर्षसम्म नेपाल इस्ट इन्डिया कम्पनीसित लड्नु परेको थियो भने नेपालको तीन भागको एक भाग भूभाग समेत गुमाउनु पर्‍यो। नेपालको भूभाग गुम्नुको गल्ती पनि उनीहरुकै थियो। त्यसैले सिल्भाँ लेभीले भनेको- गोरखा भनेका स्पष्ट वक्ता बोल्नका लागि, तर बेइमान जाति हुन्। धोका दिने काममा निकै माथि।

    आधुनिक नेपालका निर्माता भनिएका पृथ्वीनारायण शाहको राज्य गोरखाका बारेमा एक पटक विचार गरेर हेरौँ- इतिहासकार सूर्यविक्रम ज्ञवालीका अनुसार गोरखा एकदम सानो र आर्थिक रुपले एकदम कमजोर राज्य थियो। यस्तो ठाउँका राजाले एकीकरण अभियान सुरु गर्ने परिकल्पना गर्नु नै असंभव छ। त्यतिबेला भुटानका देवाधर्मका एक लामा भिक्षुलाई गोरखाका राजा नरभुपाल शाहले मेरो काममा सहायता गरिदिनु, तिमीलाई जग्गाजमिन दिन्छु भन्दाखेरी उनले “तिम्रो राज्य कति ठूलो छ भनेर मलाई जमिन दिन्छु भन्यौ” भनेर भनेको यहाँ स्मरणीय हुन आउँछ। आफ्नो राज्य सानो भएर सीमा विस्तारका लागि नरभुपाल शाहले धेरै पटक नजिकका राज्यहरुमा हमला गर्दा पनि जित्न नसकेपछि बहुलाएर आफ्नो घरको बाहिरको पिँढीमा बसेर त्यहीँ प्राणत्याग गरेका थिए।

    पृथ्वीनारायण शाहले दिएको उपदेश भनिएको पुस्तकमा लेखिएको छ कि पृथ्वीनारायण शाह आफ्नो ससुराली मकवानपुरमा साढुदाइ दिगबन्ध सेनसित कचकच भएपछि उनीसित युध्द गर्ने चुनौति दिएर फर्केका थिए। फर्कने क्रममा राप्ती नदी किनार हुँदै मल्ल राजाहरुले चिन्लान् भन्ने डरले घुम अ‍ोढ्दै चन्द्रागिरी पर्वत पुगेका थिए। त्यहाँ पुगेपछि आफूसँगै आएका भानु जैसी, कुलानन्द जैसीलाई उनले सोधेका थिए- नेपाल भनेको कुन हो ? अनि उनीहरुले त्यो भादगाउँ, त्यो ललितपुर र त्यो कान्तिपुर भनी देखाइदिएका थिए। यहाँको वैभव, अन्न प्रशस्त फल्ने समथर भूमि देखेर उनमा लोभलालच जन्मिएको थियो। त्यतिबेला नै उनले विचार गरेका थिए कि म यो उपत्यकाको राजा हुन पाएको भए कति हुन्थ्यो ? यहाँको कला कौशलले भरिपूर्ण दरबार, घर, मन्दिर, तिब्बतसँगको राम्रो व्यापारिक सम्बन्धका कारण राम्रो आर्थिक समृध्दिले भरिएको ठाउँमा पृथ्वीनारायण शाहको गिध्ददृष्टि परेको यसले पुष्टि हुन्छ। त्यतिबेला यहाँको कलाकौशल यति उच्चस्तरमा थियो कि यहाँ जति घर थिए, त्यति नै मन्दिर थिए र जति मानिस थिए, त्यति नै मूर्ति थिए। बहाः, ननि, चुकका रुपमा विकास गरिएका व्यवस्थित बस्ती, त्यहाँभित्र आवश्यक पर्ने पानी (इनार वा ढुंगेधारा) , पूजा गर्नलाई मन्दिर/ देवदेवी, अन्न, लुगा सुकाउन फराकिलो ठाउँ- सबैको व्यवस्था गरिएको थियो। यस्तो शहरी विकासलाई आज पनि वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमूनाका रुपमा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रले प्रशंसा गर्दै आएको छ।

    यो ठाउँ कति राम्रो थियो भनी पृथ्वीनारायण शाहको उपदेश पुस्तकमा लेखिएका यी वाक्यले पनि प्रष्ट पार्छ- “त्यो तीन सहरको कालिगढीका विभिन्न काम हेर्दा मानिसहरु त्यसै लठ्ठ हुन्छन्” त्यस्तो ठाउँ चन्द्रागिरी पर्वतबाट हेर्दै जुंगा मुसार्दै गरेका बेला उनीसित रहेका दुई जैसी ब्राम्हणले “महाराज, तपाईँको नेपाल खाल्डोको राजा हुने इच्छा अवश्य पूरा हुनेछ” भनेका र पृथ्वीनारायण शाहले “तिमीहरुलाई कसरी थाहा भयो?” भनेर सोध्दा उनीहरुले “हजुरको अनुहारले भनिरहेको छ” भनी भनेको कुरा त्यही पुस्तकमा लेखिएको छ। त्यसपछि नै उनले आफ्ना अन्तपाल (सीमारक्षक) रणजित बस्न्यात, वीरभद्र पाठक, मानसिंह रोकाहालाई “नेपालमा प्रहार गर्ने विचार गरेको छु, के विचार छ ?” भनी सोधेका थिए। त्यतिबेला उनीहरुले मनासिब विचार भनी सल्लाह दिएका थिए। त्यसैगरी पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना मामासित पनि यसबारेमा छलफल गर्दा उनले पनि नेपालमा हमला गर भनेर सल्लाह दिएका थिए, एकीकरण गर भनेर हैन।

    यो ठाउँ कृषि उत्पादनका लागि पनि महत्त्वपूर्ण थियो। यसले पनि प्रमाणित गर्छ कि पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका आक्रमण एकीकरणका लागि नभएर आर्थिक लाभका लागि गरेका थिए, टुक्राटुक्रा अवस्थामा रहेको ‘नेपाल’ लाई एउटै राज्य बनाउने उद्देश्यले हैन।

    नेपालका बारे फ्रेञ्च इतिहासकार सिल्भाँ लेभीले प्रमाणहरु सहित राखेर “नेपाल” पुस्तक लेखेका छन्। सिल्भाँ लेभीका अनुसार तिब्बतका विभिन्न गुम्बामा रहेका धनको लोभमा धर्मको नारा दिँदै त्यहाँ पनि गोरखा सैनिकहरु हमला गर्न गएका थिए। तर चिनियाँ फौजले नराम्रोसित लखेटेपछि सम्झौता गर्न बाध्य भएका थिए। त्यसपछि हरेक पाँच वर्षमा एक पटक चिनिया बादशाहलाई देव मञ्जुश्रीका अवतार भन्दै कर तिर्न जानु परेको कुरा यहाँ उल्लेखनीय हुन आउँछ।

    पृथ्वीनारायण शाहले सिमाना विस्तार गर्नका लागि सैनिक गठन गरेका बेला सेनामा लिन सकिने, मिल्ने भएभरका मानिसहरु जम्मा गर्दा पनि १३०० भन्दा बढी संख्या पुर्‍याउन सकेका थिएनन्। पहिलो पटकको कीर्तिपुर हमलामा शक्ति बल्लभ सरदारले भारतको मैदानबाट ल्याएका १२०० जवान फौज प्रयोग गरेका थिए। यसले पनि गोरखाको हैसियत के थियो भनी देखाउँछ। त्यतिबेला इटालीका शासक मेजिनीले सन् १८७१ मा घोषणा गरेरै अरु राज्यसित मिलेर एकीकरणको पाइला अगाडि बढाएका थिए, तर यहाँ त्यसो भएको हैन। पृथ्वीनारायण शाहको उपदेश पुस्तकमा कतै पनि एकीकरण गर्नुपर्छ भन्ने उल्लेख गरिएको छैन।

    इतिहास सँधै तरवारले लेखिन्छ। जित्नेको नाममा रामायण लेखिन्छ, हार्ने रावणलाई राक्षस घोषणा गरिन्छ। सीतालाई जंगलमा पठाउने राम नै मर्यादापुरुषोत्तम हुन्छन्। पृथ्वीनारायण शाहलाई त्यसैले वडा महाराजधिराज भनाइएको हो। यदि एकीकरण नै गर्ने भनी पाइला चालेका नै भए हारेको ठाउँका सेनालाई शत्रुका सैनिकलाई पनि नगरिने व्यवहार नगर्नु पर्ने हो। तर पृथ्वीनारायण शाह अति नै क्रुर, तानाशाह भएर निस्के।

    अति नै सन्काहा पृथ्वीनारायण शाहको आँखा नुवाकोट जितेपछि बेलकोटमा परेछ। अनि त्यहाँका प्रमुख जयन्त राना भनेर थाहा पाउनासाथ तुरुन्तै त्यहाँ आक्रमण गर्ने भन्दै उनी एक्लै जोस्सिएर गएका थिए। यो कुरा थाहा पाएपछि अरु सैनिक पनि पछाडि-पछाडि दौड्दै गएका थिए। तर उनका धेरै योध्दाको मृत्यु भएपछि उनी खाली हात फर्केका थिए। तर साहसी कालु पाण्डेले पृथ्वीनारायण शाहलाई फकाएर फेरि युध्द गरेर जयन्त रानालाई पराजित गरेका थिए। त्यसपछि त जयन्त रानालाई उनले गर्नुनगर्नु सास्ती गरे। जयन्तको छाला काढेर दिनुसम्मको सास्ती दिएर मारिएको थियो। जयन्त रानालाई छाला काढेर मारेको त्यो घटनाले पृथ्वीनारायण शाहको अति नै क्रुर, तानाशाह, निरंकुश शासकको तस्वीर प्रस्तुत गर्न सफल भएको छ। त्यसैले त होला, पृथ्वीनारायण शाहको सालिकमा तरवार पनि राखिएको !

    एकीकरण हैन, सिमाना विस्तार
    पृथ्वीनारायण शाहले एकीकरण गरेका हैनन्, राज्यको सिमाना विस्तार गरेका हुन्। त्यसैले आफूले जितेको स्थानमा उनले अत्याचार र अमानवीय यातना दिनसमेत पछि परेका थिएनन्। खोज्दै जाने हो भने काठमाडौँ लगायत अन्य विभिन्न स्थानमा आतयायी यातना दिएको प्रमाण भेटिनेछ। वास्तवमा एकीकरण गरेको भए त्यहाँका जनताको भावना पनि जितिन्थ्यो, दुश्मनलाई पनि नगर्ने व्यवहार गरिँदैनथ्यो। यदि वास्तविक एकीकरण गरिएको भए देशका सबै जनजातिलाई पनि अवसर दिएर देश निर्माणका कार्यमा योगदान दिने अवसर दिइन्थ्यो। तर सेना र पुलिसमा बाहुन, क्षेत्री र शाह र राणाहरुको मात्र बोलवाला रहेको छ। खै गुरुङ, तामाङ, यादव, थारुहरुलाई अवसर दिइएको ?

    इतिहासकार सिल्भाँ लेभीले पुष्टि गरेका छन् कि पृथ्वीनारायण शाहका पुस्ता द्रव्य शाहले वर्षको एक पटक विजया दशमीका दिन हुने दौड प्रतियोगितामा अगाडि दौड्ने सबैलाई छुरा प्रहार गरी हत्या गरेर आफू पहिलो भई राज्य हडपिएका थिए। द्रव्य शाहले आफू राजा भइसकेपछि फेरि यो दौडको आयोजना गरेनन्। बरु आफ्नो वंशबाट राजा हुने परम्परा कायम गरे।

    हार्नेको वाहवाही, जित्नेको इतिहास खोई?
    नेपाललाई विदेशी (अंग्रेजी) प्रभावबाट मुक्त गरेको भन्ने गरिन्छ। तर इतिहासकार नयनराज पन्तका अनुसार अंग्रेज र नेपालबीच भएको युद्धका क्रममा पाँच स्थानमा युद्ध भएको थियो। त्यसमा तीन ठाउँमा नेपाल पराजित भएको थियो भने दुई स्थानमा विजयी भएको थियो। तर नेपाल हारेका तीन युद्ध मोर्चा सम्हालेका कमाण्डरहरुलाई शत्रु सेनाले वीर, बहादुर भनेकाले भक्ति थापा, अमरसिंह थापा र बलभद्र कुँवरलाई निकै सम्मान गरियो। पछि उनीहरुलाई राष्ट्रिय विभूतिसमेत घोषणा गरियो। तर बाँकी दुई मोर्चा, जहाँ नेपाल विजयी भएको थियो, त्यहाँका कमाण्डरहरुको नामसमेत इतिहासबाट मेटाइसकिएको छ। के उनीहरु अराष्ट्रिय तत्त्व हुन् ? यसबाट पनि प्रष्ट हुन्छ यहाँका शासकहरु आफै अंग्रेजको प्रभावमा कति परेका छन् भनेर।

    शाह वंशको कलाकौशलमा योगदान हेर्ने हो भने शून्य देखिन्छ। उनीहरुले नयाँ त केही बनाएनन् बनाएनन्, उल्टो पहिला बनाइसकिएका स्मारकहरुप्रति प्रशस्त इर्ष्या गर्ने काम गरे। त्यसैले त्यस्ता स्मारकहरुमा पत्तो नदिई आफ्नो नाम राखेर आफूले बनाएको भन्ने भ्रम फैलाउन खोजे।

    उदाहरणका लागि बालाजुमा भएका २२ धारा रणबहादुर शाहले बनाएको भनेर हामीले स्कूलमा पढ्ने गरेका थियौँ। तर राजा जयप्रकाश मल्लले त्यहाँ पहिले नै २१ वटा ढुंगेधारा बनाइसकेका थिए। नेवार वास्तुकलाको दर्शनशास्त्रमा ढोका, झ्याल आदि राख्दा बिजोडा राखिन्छ। त्यसैले भक्तपुरको दरबारमा पनि ५५ वटा झ्याल राखिएका हुन्। जयप्रकाश मल्लले पहिले नै बनाइसकेको २१ वटा धारामा एउटा धारा थपेर रणबहादुर शाहले बनाएको भन्ने गलत इतिहास लेखाउने प्रयत्न भयो।

    भक्तपुरको न्यातपोल मन्दिर भूपतिन्द्र मल्लले बनाएको भनी इतिहासमा मात्र लेखिएको छ तर न्यातपोलमा कतै लेखिएको छैन। राजा महेन्द्रको पालामा न्यातपोल मन्दिर भवन विभागबाट जिर्णोद्धार गर्न लगाइएको थियो। त्यतिबेला उनले यति खर्च भयो भनी खस भाषा र अंग्रेजी भाषामा शिलापत्र राख्न लगाए, भित्ता नै फोडेर। महेन्द्रको नामको संकेत पनि राख्न लगाइयो। वास्तुकलाको मर्ममा आघात पुग्ने गरी त्यहाँ फलामको बार र ढोका पनि राख्न लगाइयो। (धेरैपछि मात्रै त्यहाँको फलामको बार हटाइएको थियो) त्यति मात्र हैन, पुराना इँटालाई फुटाएर त्यसमा सिमेन्ट प्रयोग गरी प्वाइटिङ्ग गर्न लगाइयो। पानी पस्न नदिनका लागि पुरानै प्रविधि छ, तर त्यसलाई वास्ता गरिएन। मन्दिरका टुँडालमा पनि पहिला कालो र सेतो रंग लगाइएको हुन्थ्यो तर राजा वीरेन्द्रको राज्याभिषेकको बेला त्यसमा रंगीचंगी रंग पोतियो। ५५ झ्यालमा अझै पनि कालो रंग नै लगाइएको छ।

    आर्थिक, राजनैतिक, धार्मिक, भाषिक जुनसुकै दृष्टिकोणले हेरे पनि पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण गरेका हैनन्, उनको विस्तारवादी नीति अन्तर्गत राज्यको सिमाना विस्तार मात्र गरेका हुन्। जसलाई पछि राज्य एकीकरणको जलप लगाएर उनको बदमाशीलाई छोप्ने प्रयास मात्र गरिएको हो।

  • गोत्र

    गोत्र


    मान र मानव गोत्र भनेका प्राचिन गोत्र हरु हुन्, लिच्चवी काल देखी कै । अहिले पनि कतिपय राजपुता वंशा जस्तै जयपुर कै राजघराना कश्वाहा वंशले आफ्नो गोत्र मान भन्छ । महाराष्ट्र र मध्य प्रदेश तिर का राजपुत जस्तै सिन्डियाहरुले आफ्नो गोत्र मानव भन्छन। मानव गोत्र प्राचिन चालुक्य वंश को गोत्र हो। त्यही चालुक्यको सेनापती नान्यदेवले मिथिला मा आफ्नो राज्य सुरुवात गरी तिनै का वंशज नान्यदेव नेपाल मण्डल छिरी मल्ल र उनिहरुका वंशजले अहिले पनि आफ्नो गोत्र मानव भनेर खुलाउँछन अहिले सम्म पनि। त्यसैले अहिले को नेवा समुदाय सँग को गोत्र परम्परा र गोत्र नियमलाई मान्ने हजारौँ वर्ष को इतिहास लाई २/४ जना भडुवाहरुले केहि भन्दै मा इतिहास फेरिँदैन ।

    अर्को कुरा मानव वा मान खसहरु संग नमिले नि अरु थुप्रै गोत्र नेवा को खसहरु सँग मिल्छ, जस्तै प्राय प्रधान, अमात्य र राजभण्डारीको काश्यप गोत्र, श्रेष्ठहरु को काश्यप, शांडिल्य, मान गोत्र आदी, जोशीहरु को भारद्वाज गोत्र, वैद्य र कर्माचार्य को उपमन्यु गोत्र, मास्केहरु को माण्डव्य गोत्र, राजोपाध्यायहरु को कौशिक, भारद्वाज, वा गार्ग गोत्र, आदी। कि त भन्नु पर्‍यो यि कूलहरु नेवा नै होईनन। कि बुझ्नु पर्‍यो कि नेवा हरु मा पनि गोत्र प्रणाली को प्रयोग हुन्छ। हुँदा हुँदा त बौध नेवाहरु को पनि गोत्र हुन्छ, जस्तै असन को तुलाधार को भारद्वाज्, प्राय शाक्य को गौतम, आदी । उनिहरुमा भने यसको प्रयोग वा महत्व कम हुन्छ ।

  • साँखु


    तपाईं पुस महिनामा माधव नारायणको दर्शन गर्न शालिनदी त पक्कै जानू भएको छ होला । शालिनदी रहेको शहर नै साँखु हो । साँखु शब्द नेपाल भाषाको साँक्व शब्दबाट अप्रभंस भएर बनेको शब्द हो । स्थानीयका अनुसार नेपाली भाषाको उदय र बेलायतीहरुले नक्सा बनाउँदा ‘साँखु’ लेखिदिएको थियो । नेपालभाषामा ‘सँ’ भनेको भोट (तिब्बत) र ‘क्व’ भनेको मुनि हो । काठमाडौंको उत्तरपूर्वी भेगमा रहेको भोट देश को मुनि रहेको देश भएकै कारण ‘सँ दे या क्वय्’ भोटको मुनि रहेको यो देश भएरै यस स्थानको नाम साँक्व रहन गएको थियो । साँखुलाई लिच्छवीकालीन शहर मानिन्छ । प्राचिन ग्रन्थ ‘मणिशैली महावदन’ लाई आधार मान्ने हो भने सँक्वको स्थापना ३३२५ वर्ष पहिला भएको हो। सँक्वका इतिहासकार प्रकाशमान श्रेष्ठका अनुसार उक्त ग्रन्थमा उल्लेख भए अनुसार कलिगढ संवत् १८०१ (हाल कलिगत संवत ५१२६) मा फाल्गुन शुक्ल तृतियाका दिन सात गाउँ मिलाएर साँखु बनेको उल्लेख छ । बग्रयोगिनीका नवौं पुस्ताका पुजारी जोगदेव बज्राचार्यले उग्रतारा बज्रयोगिनीको निर्देशनपछि शंखको आकारमा ‘सँक्व’ को स्थापना गरेको बताउँ हुन्छ । शंखको आकारमा निर्माण भएको कारण यस शहरलाई हाल शंखरापुर भनिएको छ । यसै स्थानमा राजा शङ्खदेवको पालामा कलिगत संवत् १८१८ देखि बज्रयोगिनीको जात्रा शुरु गरेको थियो । ३३०० वर्षभन्दा लामो इतिहास बोकेको यस जात्रा हाल सम्म पनि निरन्तर चलिरहेको छ ।

    स्कन्द पुराणमा चन्द्रज्योती नगर भनेर उल्लेख भएको नगर पनि साँखु नै हो । चन्द्रज्योती नगरका शिव शर्मा ब्राह्मणले गोमा ब्राह्मणीलाई ल्याएपछि यसै नगरको बाहिर खरले तुल्याएको छाप्रो निर्माण गरि राखेको थियो । पछि गोमा ब्राह्मणीका छोरा लावण्य देश (हालको थिमी) का राजा भएपछि बुहारी चन्द्रावती लावण्य देशमा जाने क्रममा शालिनदि पुग्दा पुल भाँचेर नदि जम्न पुगेको थियो । त्यसबेला पानी रोकेको देखेपछि नेवार समुदायले यसलाई ‘ना दि खुसि’ भन्न शुरु गरेको हो । नेपाल भाषामा ना भनेको पानी दि भनेको रोकिनु र खुसि भनेको नदी हो । पानी रोकिएको नदी भएकाले यसलाई पहिला “ना दि खुसि” भनिएको कुरा शिलालेखहरुमा रहेको छ । हाल बोलिचालीमा यसलाई “नारे” भनिन्छ । लावण्य देश अर्थात थिमीमा भने हाल सम्म नवराज राजा भएको दिनको स्मरणमा पुस शुक्ल द्वादशीको दिन राजा हात्ती माथी सवार भएर देश परिक्रमा गर्ने गर्दछ ।
    लेख: GR Ranjit

  • नेपालको राजतन्त्रको सम्पूर्ण इतिहास

    नेपालको राजतन्त्रको इतिहास धेरै पुरानो छ, जसको सुरुवात गोपाल वंशदेखि हुन्छ र २००८ सालमा गणतन्त्र घोषणा भएसँगै अन्त्य भएको मानिन्छ। यस विस्तृत इतिहासमा विभिन्न वंशहरू, तिनका शासनकाल, राजनीतिक परिवर्तनहरू, अनि अन्त्यमा राजतन्त्रको पतनसम्मका घटनाहरू समेटिएका छन्।

    १. गोपाल वंश (१०औँ–८औँ शताब्दी ईसा पूर्व)

    नेपालमा मानिने पहिलो शासक वंश गोपाल वंश थियो। गोपालहरू गाईपालन गर्ने समुदायका मानिस थिए र तिनीहरूले काठमाडौं उपत्यकामा शासन गरे। गोपाल वंशको अन्तिम राजा यक्ष गुह थिए, जसलाई महिषपाल वंशले परास्त गर्‍यो।

    २. महिषपाल वंश (८औँ–६औँ शताब्दी ईसा पूर्व)

    गोपाल वंशपछि महिषपाल वंशको उदय भयो, जसका शासकहरू भैंसी पालन गर्थे। तर, तिनीहरू पनि धेरै समय टिक्न सकेनन्। महिषपाल वंशको अन्त्य भएपछि किरात वंशको शासन सुरु भयो।

    ३. किरात वंश (६औँ शताब्दी ईसा पूर्व–३औँ शताब्दी ईसापूर्व)

    किरातहरू नेपालको पहिलो संगठित शासक वंश थिए, जसको पहिलो राजा यलम्बर थिए। किरातहरू शक्तिशाली थिए र तिनीहरूले झन्डै ९०० वर्ष काठमाडौं उपत्यका लगायत अन्य भेगमा शासन गरे। किरात वंशका अन्तिम राजा गस्ती थिए, जसलाई सोमवंशी राजाले हराएर राज्य कब्जा गरे।

    ४. लिच्छवि वंश (३२० ईस्वी–८५० ईस्वी)

    लिच्छवि वंशको स्थापना मन्धाता राजाले गरे। लिच्छवि शासकहरू भारतको उत्तर प्रदेशबाट नेपाल पसेका थिए।

    लिच्छवि राजाहरू मध्ये मानदेव (४६४–५०६ ई.) प्रसिद्ध थिए। उनले नेपालमा पहिलो पटक मुद्राको चलन ल्याए। नरेंद्रदेव (६४३–६८२ ई.) लिच्छवि वंशका शक्तिशाली राजा थिए, जसले तिब्बती तथा भारतीय राजाहरूको सहयोगमा नेपाललाई सशक्त बनाएका थिए।

    लिच्छवि वंशको अन्त्य भएपछि, नेपालमा थुप्रै साना-साना राज्यहरूमा विभाजन भयो।

    ५. मल्ल वंश (१२००–१७६८ ईस्वी)

    लिच्छवि वंशपछि नेपालमा मल्ल वंशको शासन सुरु भयो।

    (क) प्रारम्भिक मल्ल शासकहरू

    अरिमल्ल (१२००–१२१६) पहिलो मल्ल राजा थिए।

    मल्ल राजाहरू विशेष गरी सांस्कृतिक विकासका लागि प्रसिद्ध भए।

    (ख) महान मल्ल राजा

    जयस्थिति मल्ल (१३८२–१३९५): नेपालमा जाति प्रणाली व्यवस्थित गर्ने काम गरे।

    यक्ष मल्ल (१४२८–१४८२): नेपाल एकीकरण गर्ने प्रयास गरे।

    (ग) नेपाल उपत्यकाको तीन राज्यमा विभाजन

    यक्ष मल्लपछिको समय नेपाल उपत्यका तीन राज्यमा विभाजित भयो:
    १. काठमाडौं (कान्तिपुर)
    २. भक्तपुर (भदगाउँ)
    ३. पाटन (ललितपुर)

    तीन मल्ल राजाहरू बीच आपसी लडाइँहरू भइरह्यो, जसको फाइदा उठाएर गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण गरे।

    ६. शाह वंश (१७६८–२००८)

    (क) पृथ्वीनारायण शाह (१७२३–१७७५)

    पृथ्वीनारायण शाहले सन् १७६८ मा काठमाडौं जितेर नेपाल एकीकरणको प्रक्रिया सफल बनाए। उनले नेपाललाई बाह्य आक्रमणबाट जोगाउन कूटनीतिक नीति अपनाए।

    (ख) शाह वंशको विस्तार

    पृथ्वीनारायण शाहपछि उनका छोरा प्रतापसिंह शाह (१७७५–१७७७) राजा भए।

    प्रतापसिंह शाहका छोरा रणबहादुर शाह (१७७७–१७९९) बालक अवस्थामा गद्दीमा बसे।

    पछि, गिरवनयुद्ध विक्रम शाह (१७९९–१८१६) राजा भए, जसको पालामा नेपाल–अंग्रेज युद्ध भयो।

    (ग) नेपाल–अंग्रेज युद्ध (१८१४–१८१६) र सुगौली सन्धि

    नेपाल र ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीबीच युद्ध भयो। नेपालले युद्ध हारेपछि सुगौली सन्धि (१८१६) गर्नुपर्‍यो, जसअन्तर्गत नेपालले कुमाऊँ, गढवाल, दार्जिलिङ, सिक्किम, र तराईका धेरै भूभाग गुमायो।

    ७. राणा शासन (१८४६–१९५१)

    (क) कोत पर्व (१८४६) र राणा शासनको सुरुवात

    सन् १८४६ मा प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाले ‘कोत पर्व’ मार्फत शक्तिशाली भएर राणा शासन सुरु गरे। शाह राजा नाम मात्रका भए, सत्ताको सम्पूर्ण शक्ति राणाहरूको हातमा गयो।

    राणाहरूको शासन झन्डै १०४ वर्ष टिक्यो। यस अवधिमा:

    जंगबहादुर राणा (१८४६–१८७७) ले मुलुकी ऐन लागू गरे।

    राणाहरूले ब्रिटिश सरकारसँग राम्रो सम्बन्ध राखे।

    नेपालमा आधुनिकरणका केही प्रयास भए, तर नागरिकहरू अधिकारविहीन भए।

    (ख) राणा शासनको अन्त्य (१९५१)

    सन् १९५१ मा प्रजातान्त्रिक आन्दोलन भयो। राजा त्रिभुवनले भारतको सहयोग लिएर राणा शासन अन्त्य गरे।

    ८. संवैधानिक राजतन्त्र र पञ्चायत व्यवस्था (१९५१–१९९०)

    राणाहरूको पतनपछि राजा त्रिभुवनको नेतृत्वमा संवैधानिक राजतन्त्र स्थापना भयो।

    तर, राजा महेन्द्रले सन् १९६० मा संसद भंग गरी पञ्चायत व्यवस्था लागू गरे। पञ्चायतमा प्रत्यक्ष राजतन्त्र थियो।

    राजा वीरेन्द्रको पालामा १९९० को जनआन्दोलन पछि बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापित भयो।

    ९. आधुनिक नेपाल: राजतन्त्रको अन्त्य (१९९0–२००८)

    (क) २००१ दरबार हत्याकाण्ड

    सन् २००१ मा नारायणहिटी दरबारमा भएको हत्याकाण्डमा राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्या लगायत धेरै सदस्य मारिए। वीरेन्द्रका भाई ज्ञानेन्द्र राजा बने।

    (ख) २००६ को जनआन्दोलन र गणतन्त्रको घोषणा

    सन् २००६ मा दोस्रो जनआन्दोलन भई राजा ज्ञानेन्द्रले सत्ताबाट हात धुनुपर्‍यो।
    २००८ मा संविधान सभाले नेपाललाई गणतन्त्र घोषणा गर्दै शाह वंशको अन्त्य गर्‍यो।

    निष्कर्ष

    नेपालको राजतन्त्रको इतिहास झन्डै २३०० वर्ष लामो रह्यो। गोपाल, महिषपाल, किरात, लिच्छवि, मल्ल, शाह वंश हुँदै अन्ततः २००८ unk मा गणतन्त्र स्थापनासँगै राजतन्त्रको अन्त्य भयो। नेपालले राजतन्त्रबाट गणतन्त्रमा रूपान्तरण भएसँगै नागरिक शासन व्यवस्था अंगाल्यो।

    Skip to content
    Malla Family Tree-Ranajit Malla
    Ranajit Malla-Last king of Bhaktapur City

    Malla, Ranajit
    HomeMalla, Ranajit

    Download Family tree (Best view in PC or Laptop) (GED file) FB>>

    राजा रणजित मल्ल (King Ranajit Malla)

    सन १७०३ मा राजा भूपतिन्द्र मल्ल र रानी विश्व लक्ष्मीका पहिलो सन्तानको रुपमा राजा रणजित मल्लको जन्म भएको थियो । सन १७२२ मा बुबाको स्वर्गारोहण पश्चात् राजगद्दीमा बिराजमान हुनु भएको थियो । भक्तपुरको बिकासमा उलेख्य भुमिका रहेका राजा रणजित मल्लको बिबाह राजकुमारी वृद्धिलक्ष्मी मल्लसंग भएको थियो । रानी वृद्धिलक्ष्मीका तर्फबाट जेठा छोरामा देवेन्द्र मल्ल थिए भने ऋद्धिलक्ष्मीका तर्फबाट जेठा वीरनरसिंह मल्ल र कान्छी रानी जयलक्ष्मी (मनमैजु)को तर्फबाट सात छोराहरु (भाजुराजाहरू) मा जेठा मनोरथसिंह मल्ल, माइला धनसिंह, साइँला उपेन्द्रसिंह, काहिँला अच्युत (अजित) सिंह, ठाइँला, अवधूतसिंह, कान्छा लक्ष्मीनरसिंह र सानोकान्छा जयनारायणसिंह थिए । बुबा भूपतिन्द्र मल्लले सुरु गरिएको स्वर्णद्वारको कार्यलाई राजा रणजित मल्लले निरन्तरता दिएका थिए । सुनको कमिले निर्माण कार्यमा ढिलो भएको यस स्वर्णद्वार सन १७५४ मा मात्र सम्पन्न भएको थियो । यसै द्वारमा राखिएको स्वर्णपत्र अनुसार नेपाल मण्डल अन्तर्गत नाल्दुम पुर्व दुधकोशी पश्चिम दोलखा सम्म रणजित मल्लको शासन रहेको थियो । त्यस्तैगरी १७२० मा खिचाखो गांको जिर्णोद्वार र १७३७ मा तलेजु भवानीमा समर्पित तग्गो गां (big bell) बनाएका थिए । ९९ चोकहरु मध्य एक भैरव चोकको प्रवेशद्वारको दायाँ पति आफ्नो र बायाँ पति बुबाको शालिक बनाउन लगाएका थिए जुन हालसम्म पनि सुरक्षित अवस्थामा रहेको छ । उहाँको समयमा बिष्णु पौभा चित्रकलालाई विशेष महत्व दिएका थिए भने उहाँकै पालामा चांदीका सिक्काको प्रचलन समेत गरेको थिए । उनलाई नरम स्वभावको र दयालु हृदयको राजाको रूपमा वर्णन गरिएको छ । उपत्यकाका अरु राज्यमा पृथ्वीनारायण शाहले बस्ने अनुमती नपाएपछी भक्तपुरमा उहाँलाई बस्ने अनुमती मात्र होइन आफ्नो छोरा वीर नरसिंह मल्लसंग मीत सम्म लगाइ दिए । मीतको लागि प्राण समेत दिने संस्कार रहेका राजाले युद्धकलाका साथै हातहतियार बारे तालिम समेत दिएका थिए । उहाँले सन १७६१-१७६३ सम्म भक्तपुरका साथै पाटनका पनि राजाको रुपमा काम गरेका थिए । वीर नरसिंहको रहस्यमय तरिकाले बिष खुवाएर हत्या भएपछि भाजुराजाहरुले राजा रणजित मल्ललाई सत्ताको लागि दवाव दिन थाले । यसै बिच गोर्खालीहरुले किर्तिपुर, कान्तिपुर र पाटन जितेपछी राजा जयप्रकाश र तेजनरसिंह भक्तपुरको शरणमा पुगे । सन १७६९ बि.सं १८२६ मा पृथ्वीनारायणको पत्रको जवाफमा सम्पूर्ण जनता र राजाले शरणमा आएकाको रक्षा गर्छौं, फिर्ता बुझाउने छैनौँ भन्ने जवाफ दिएपछि गोर्खाली मीतछोराले मीतबाबुसँग युद्ध गर्नैपर्ने भयो । यस युद्धको नेतृत्व मल्ल राज्यहरूका तर्फबाट भाजुराजा अवधूतसिंह, राजा जयप्रकाश मल्ल र राजा तेजनरसिंहले गरेका थिए । यस युद्धमा पनि भाजुराजाहरूमध्ये अवधूतसिंह र अजितसिंहबाहेक सबै भित्री रूपमा गोर्खालीसँग मिलेका थिए । गोर्खालीले कब्जा गरेको उत्तरतर्फका नाल्दुम, दोलखा र दक्षिणको मकवानपुरबाट नाकाबन्दीमा परेका र कीर्तिपुरे जनताको नाक काटिएको देखेका त्रसित जनता पनि नेपालमण्डलहरूलाई बचाउन उठेनन् । फलस्वरूप तीन दिन चलेको भक्तपुरको युद्धमा हार खाई तीनैजना राजाहरूले पगडी झिकी देखाई विसं १८२६ मा आत्मसमर्पण गर्नुपर्‍यो । मात्र १५०० गोर्खालीले भक्तपुरको ५०१ घरमा आगो लगाएका थिए र यस आक्रमणमा २१०० जना नेवार मारिएका थिए । भक्तपुरको प्रख्यात अभिलेखालय, पुस्तक, दस्ताबेज समेत जलाइएको थियो । भक्तपुर जितिसकेपछी युवराज देवेन्द्रका छोरालाई दरवारबाट सुरुङ मार्ग भै भगाएको बेला सुरुङ्को मुख हरिशंकर मन्दिर (लापांद्य:) अगाडि पुगेको बेला हत्या गरिएको थियो जहाँ हाल सम्म पनि एक ढुङ्गाले छोपेर राखेको छ । त्यसपछि केही भाजुराजाहरू पृथ्वीनारायण शाहले पहिले वचन दिएझैँ भक्तपुरको राज्य हाम्रो हुने भो भनी राज्य माग्न जाँदा पृथ्वीनारायण शाहले उल्टो उनीहरूलाई काठमाडौंमा कैद गरे । आफ्नो बाबुलाई धोका दिने गद्दार तिमीहरूले मलाई के छोड्छौ? भनी उनीहरूको नाक काट्न लगाई सर्वस्व हरण गरेपछि पृथ्वीनारायण शाहलाई मार्न उहाँका छोरा अवधूत सिंह मल्लको योजनामा भक्तपुरको न्हू पुखु (रानी पोखरी) मा रहेको ह्वाङ ह्वाङ पाटीमा लुकेर बसेका सर्दार भवानी सिंहले जब पृथ्वीनारायण शाह माथी आक्रमण गरियो तब तरवार म्यानमा अड्किनाले अंगरक्षक हर्ष पन्थले भवानी सिंहलाई त्यहीँ मारिदिए । यसरी पहिलो भक्तपुर विद्रोह असफल भयो । त्यस्तै राजा रणजित मल्ल, रानी जयलक्ष्मी र छोरा अबधूत सिंहमल्ल समेतलाई काशी पठाएका थिए । काशी जानेक्रममा “राम हा अ जि गन वनेगु …..” भन्ने गीतको रचना समेत गरेका थिए । तसर्थ उहाँलाई नेपाल भाषाका संरक्षकको रुपमा पनि मानिन्छ । काशी जानेक्रममै उहीँ साल भारतको बरणसीमा उहाको स्वर्गारोहण भएको थियो ।

    राजा भूपतिन्द्र मल्ल (King Bhupatindra Malla)

    राजा यक्ष मल्लको शासनकाल पछि बिभाजित स्वतन्त्र राज्य भक्तपुरका तेजस्वी राजाहरु मध्य एक राजा भूपतिन्द्र मल्ल हुन । सन १६७४ मा राजा जितामित्र मल्ल र रानी लालमती देवीका पहिलो सन्तानको रुपमा राजा भूपतिन्द्र मल्लको जन्म भएको थियो । बाल्यकाल देखि होनहार युवराजले बुबाले बनाउदै गरेका मठ मन्दिर, दरवार, शासन ब्यवस्थालाई नजिकबाट नियालेका थिए । सानी आमाले युवराज भूपतिन्द्र मल्ललाई मार्न षड्यन्त्र गरि नालाको जंगलमा लगेपनि होसियार युवराज त्यहाँबाट उम्कन सफल भएका थिए । यसै घटना पश्चात् कान्छी रानीका प्रेमी भाजुकसको हत्या भएको थियो । १३ बर्षको उमेरमा राजकुमारी विश्व लक्ष्मीसंग सन १६८७ मा उहाँको विवाह भएको थियो । राजकाजमा निकै सक्रिय रहेका युवराज सन १६९६ मा बुबा हुन्जेल नै भक्तपुरका राजा हुनु भएका थिए । यसै साल सर्वप्रथम सिद्धिलक्ष्मी वत्सला मन्दिर र सिंह ध्वाका दरवारको निर्माण गरेका थिए भने सन १६९८ मा नरसिंह बिसालको पनि निर्माण गरेका थिए । बुबाले निर्माण सुरु गरेको पचपन्न झ्याले दरवारको निर्माणको निरन्तरताबाट आफ्नो राजकाजको भार सम्हालेका थिए । सन १७०१ मा ५५ झ्याले दरवार पुर्णरुपले निर्माण गरेका थिए । आफ्नो जीवनकालमा सन १७०१ मा सुवर्णेश्वर मन्दिर, सन १७०२ मा न्यातपोल मन्दिर र च्वङा गणेशको निर्माण गरेका थिए । सन १७०३ मा छोरा रणजित मल्लको जन्म भयो र १७०७ मा झौर बहि (मंगलधर्मद्विप महाबिहार), र बसन्तपुर दरवारको जिर्णोद्वार गरेका थिए । सन १७१० मा बुबा जितामित्र मल्लको स्वर्गारोहण भयो भने सन १७१९ मा तीन तल्ले भैरव मन्दिर, सन १७२१ मा खिचाखो गां, सन १७२२ मा डोलेश्वरको तीन तल्ले मन्दिर लगायत अन्य मन्दिरहरु बनाउन लगाएका थिए । यसका साथै उहाँकै पालामा नेपालको बाटो भएर भारत तिब्बत व्यापार गर्ने ब्यापारीहरुबाट शुल्क उठाउने (कर) ब्यबस्था मिलाएका थिए । भक्तपुरका नेप जु:जु भनी चिनिने राजा भूपतिन्द्र मल्लले मलामी लान्दा बजाइने न्यखिं बाजाको आवाज सुन्ने बितिकै जनताको शोकमा आफुले खान्दै गरेको खाना पनि त्यगिदिन्थ्यो । हरेक दिन जसो मलामी लगिरहन्थ्यो भने हरेक दिन नै खाना त्याग्नाले बिमारी परेका राजालाई बचाउन काजीहरुले त्यसदिन देखि मलामी लग्दा बाजा बजाउन रोक लगाएका थिए । त्यसैगरि उहाँकै पालामा स्वर्णद्वार पनि बनाउन लगाएका थिए तर बिडम्बना सन १७२२ मा उहाँको देहावसान भएपछि यस कार्यले निरन्तरता पाएन।

    Malla Dynasty
    The Mallas ruled Nepal from 1200 A.D. to 1769 A.D. with few exceptions. The Reign of the Malla Kings is further divided into the Early Medieval Period and the Medieval Period. The Period after the Dark Ages is the Early Medieval Period. In this period, House Tripura and Jayastithi Malla dominated the politics of Nepal.

    After 1482 A.D., Nepal was divided into three Kingdoms: the Kingdom of Patan and Kathmandu (They later separated after Siddhi Narsingh Malla), the Kingdom of Bhaktapur, and the Kingdom of Banepa(It dissolved into Bhaktapur). The Medieval Period and reign of the Malla Dynasty ended with the Unification of Prithvi Narayan Shah in 1769 A.D.

    Rise and Arrival of the Malla Dynasty in Nepal
    The Malla Kings ruled Nepal from 1200 A.D. to 1769 A.D., although they belonged to different families. The first Malla King, Ari Malla, began ruling Nepal around 1200 A.D. Historians hold varying opinions on the origin and arrival of the Mallas in Nepal and their eventual rule.

    One group of historians believes that the Mallas originated from Ancient India, specifically Kushinagar. They later settled in the Plains of Terai and migrated along the Bagmati River before capturing the throne of Nepal.

    On the other hand, some Nepali historians opine that the Mallas belong to the Ancient Feudal Region of Mallapuri, which revolted during the reign of King Manadeva of the Lichhavi Dynasty.

    Initial historians of Nepal claim that “Malla” was limited to a title and meant nothing else. As “Malla” connotes a brave wrestler, it was an honorary title to be claimed, and the Khas Malla Kings possibly had some influence over such naming.

    The first Malla King, Ari Malla, suddenly rose to power in 1200 A.D. The reason for his ascension to the throne is still unknown. Some argue that he held influence in the Court of Nepal and easily became the King when the chance arose. Others believe that the Mallas were originally feudal lords of Banepa who gradually accumulated power, leading to Ari Malla becoming the first Malla King of Nepal.

    Important Kings of the Malla Dynasty
    Jayastithi Malla
    Jayastithi Malla is the most famous Malla King of Nepal and the patriarch of the Malla Dynasty in Nepal. He ruled Nepal from 1382 A.D. to 1395 A.D. During his reign, he implemented legal, judicial, social, cultural, and administrative reforms in Nepal. He arrived in Nepal from the fallen Tirhut Kingdom and married Rajalladevi.

    By 1382 A.D., he had gradually removed Jayarjunadeva from power and claimed the title of King. Jayastithi Malla enforced the Varna Vyavastha among the Hindu and Newar communities of the Kathmandu Valley and implemented strict regulations.

    He divided lands into four categories: Abal, Doyam, Sim, and Chahr. The king also encouraged artistic reforms, promoting music, paintings, dramas, etc. He declared Taleju Bhawani as the tutelary goddess of the Mallas.

    Yaksha Malla
    Yaksha Malla was one of the longest-reigning Kings of Nepal, ruling from 1428 A.D. to 1482 A.D. After his reign, Nepal was divided into four different kingdoms. He initiated various conquests and expanded Nepali territories but failed to consolidate the newly conquered lands.

    He appointed priests in the Pashupatinath Temple and renovated the temples of Kathmandu, Bhaktapur, and Patan. Yaksha Malla was a patron of arts and literature in Nepal, and he is credited with building the Dattatreya Square and Dattatreya Temple. He passed away in 1482 A.D.

    Mahendra Malla
    Mahendra Malla was the King of Kathmandu from 1560 A.D. to 1574 A.D. He is renowned for his legal and economic reforms, contributing to the prosperity and stability of the Kathmandu Valley. He prioritized trade and other economic activities and built the Taleju Temple in Kathmandu.

    Additionally, he introduced new silver coins known as “Mahendramalli” and established trade relations with India and Tibet. To address hunger and famine in Kathmandu, he enacted a set of laws during his rule.

    Sivasimha Malla
    Sivasimha Malla was the illegitimate King of Nepal from 1578 A.D. to 1617 A.D., ruling for a total of 39 years. He replaced his tyrannical step-brother, Sadasiva Malla, to become the King of Kathmandu. First, he successfully conquered Patan and removed the Simha Family from power.

    Additionally, he renovated the Temple of Changunarayan in Bhaktapur and the Syambhunath Temple in Kathmandu. He expanded the lands of Kathmandu and gained some territories by defeating the Deva Dynasty of Dolakha. Ultimately, despite unifying Patan and Kathmandu, he divided them between Siddhi Narsingh Malla and Laxminarasimha.

    Siddhi Narsingh Malla
    Siddhi Narsingh Malla was one of the greatest Kings of Patan, ruling from 1618 A.D. to 1661 A.D., enjoying a long and prosperous reign of 43 years. He established diplomatic relations with Kathmandu, Gorkha, and Bhaktapur, earning him the title of the Peaceful King of Patan.

    He was known for his religious temperament and built the famous Krishna Temple in 1636 A.D. Devoted to the Gods of Shaivism, Vaishnavism, and Buddhist Vajrayana Cult, he also built various other temples dedicated to the Malla Tutelary Goddess, Taleju Bhawani. Siddhi Narsingh Malla promoted dance, drama, and culture in Patan, encouraging arts and artisans within his realm.

    He efficiently governed the administration of Patan by involving his son at a young age, and ultimately, he abdicated the throne in favor of his son, Srinivasa Malla.

    Pratap Malla
    Pratap Malla, the most famous King of Kathmandu, ruled from 1641 A.D. to 1674 A.D. He is renowned for constructing the famous Rani Pokhari Temple. During his reign, he had tense relations with his father, Laxminarasimha, and the mutual relations between Patan, Kathmandu, and Bhaktapur worsened significantly.

    The passing of his son, Cakravartendra, led him to construct the Rani Pokhari to console his wife. Pratap Malla actively encouraged education, literature, poems, dramas, and other forms of arts within Nepal. He was even recognized as “Kaviraja” (King of Poets) due to his own poetic compositions.

    Additionally, he was known for his proficiency in various branches of learning and his adeptness in the use of all kinds of weapons. He conquered some forts of Patan and forced other kings to accept his trade terms throughout the Kathmandu Valley. Pratap Malla brought religious reforms to Nepal, and despite being a tantric believer in the force of Tantric Yoga and its practices.

    Jagat Prakash Malla
    Jagat Prakash Malla was one of the well-known Kings of Bhaktapur, ruling from 1643 A.D. to 1672 A.D. He was a king who loved literature, earning titles like “King of Poets” and “Teacher and Master of Music.” He composed poems and literature regularly and had a great passion for dance, entertainment, arts, and architecture.

    Jagat Prakash Malla also improved upon the Taleju Temple and built the image of Narayana. He was quite young when he ruled Bhaktapur and showed tremendous potential as a king.

    He respected his ministers, including Visva Bharo, the first among them, as well as other chief ministers like Dhanadasimha Bhaju and Chandrasekhar Singh. Chandrasekhar Singh served as the de facto administrator of Bhaktapur for an extended period.

    Srinivasa Malla
    Srinivas Malla was the son of Siddhi Narsingh Malla and ruled Patan from 1661 A.D. to 1685 A.D. He was actively involved in the administration of Patan from a very young age. Srinivasa Malla expanded the borders of Patan near Tanahu and Gorkha.

    After the death of Pratap Malla, he became the kingmaker of the Kathmandu Valley, maintaining political hegemony for a decade or so. He was also a king of strong religious temperament, donating lands to Machhindranath and erecting an image of Taleju Bhawami.

    Srinivasa Malla enjoyed dance, drama, literature, and theater. His famous minister, Bhagirath Bhaiya, was considered his alter-ego. Ultimately, Srinivas Malla abdicated the throne of Patan due to his son’s adulterous activities with lower-caste women.

    Jitamitra Malla
    Jitamitra Malla was the King of Bhaktapur from 1672 A.D. to 1696 A.D. He became king at a very young age and was known for his charismatic personality. He had popular ministers like Bhagirama at that time. Despite the continuous battles among the Malla Kingdoms, he aimed to maintain peace and friendship between them.

    Jitamitra Malla was instrumental in constructing several water channels and canals around Bhaktapur Palace and Thimi, and he established rules regarding their usage. He also promoted arts and architecture in Bhaktapur, improved the palace, installed various images, and repaired some ponds.

    Additionally, he had a passion for literature, drama, and plays and is said to have written a commentary on the poem “Gita Govinda.” He voluntarily abdicated the throne and made Bhupatindra Malla the King of Bhaktapur.

    Bhupatindra Malla
    Bhupatindra Malla, the son of King Jitamitra Malla, ruled Bhaktapur from 1696 A.D. to 1722 A.D. He is the most famous King of Bhaktapur and rightfully so. During his reign, he built the famous Nyatpola Temple, Taleju Temple, and the Golden Gate in his palace.

    Bhupatindra Malla was known for his passion for arts and architecture and used unique techniques in the construction of his temples. He conducted a treaty with the East India Company to regulate commerce between the Kathmandu Valley and the East India Company.

    He also constructed the famous 55-Windowed Palace in Bhaktapur. Bhupatindra Malla prioritized poetry and drama, composing poems based on the Mahabharata. Often, he is referred to as the Pratap Malla of Bhaktapur. He passed away in 1722 A.D., after which his son Ranajita Malla became the King of Bhaktapur.

    Important Political Events of the Malla Dynasty
    Tripura Royal Family
    The Tripura Royal Family, the feudal lords of Bhaktapur, wielded significant power in Kathmandu during the mid-13th and 14th centuries. In conjunction with House Bhonta, under King Jayabhimadeva, the Tripura Royal Family sequentially ruled Nepal.

    Initially, Jayabhimadeva of House Bhonta ruled Nepal from 1258 A.D. to 1271 A.D. Then, Jayasimha Malla of House Tripura ruled for three years until 1274 A.D. Subsequently, a dummy king named Ananta Malla was placed on the throne, while real power was exercised by Jayatunga Malla.

    Later, Jayatunga Malla’s son, Jayarudra Malla, became the de facto ruler of Nepal. Therefore, Jayasimha Malla, Jayatunga Malla, and Jayarudra Malla were the powers behind the throne of Nepal during the period when the country was transitioning from the Dark Ages. They played a crucial role in making Nepal more powerful and expansive.

    Arrival of Jayastithi Malla
    The arrival of Jayastithi Malla marked the most important event of the Early Medieval Period. He was brought from the Tirhut cum Terai Region and lacked clear ancestry. Nevertheless, he married Rajalladevi, the granddaughter of Jayarudra Malla, guided by Devaladevi, Jayarudra Malla’s sister and the last queen of the Tirhut Kingdom.

    Jayastithi Malla was assumed to be a charismatic figure with ambitious nature. After marrying Rajalladevi, he slowly consolidated power in her name, and by 1382 A.D., he deposed Jayarjunadeva and ruled Nepal as its king from 1382 A.D. to 1395 A.D.

    He established his sons as the future kings, and in fact, it was Jayastithi Malla’s dynasty that continued ruling Nepal until the conquest of Prithvi Narayan Shah.

    Establishment of the Sons of Jayastithi Malla
    Although Jayastithi Malla claimed the title of King of Nepal, he faced competition from Jagatsimha Vardhana, the feudal lord of Banepa and son of Anekarama Vardhana. Hence, the Malla Dynasty wasn’t yet firmly established as the ruler of Nepal.

    Jayastithi Malla’s three sons (Jayadharma Malla, Jayajyotir Malla, and Jayakirti Malla) were kings in the same period. By 1408 A.D., Jayajyotir Malla remained the only Malla King of Nepal. His position was at risk due to revolts in Banepa.

    However, Jayajyotir Malla managed to defeat all his competitors and establish superiority over Nepal. Although Jayajyotir Malla is rarely attributed to the establishment of the Malla Dynasty, his role was highly significant.

    Division of Nepal
    The division of Nepal into four distinct kingdoms after the death of Yaksha Malla was one of the most surprising events of the Early Medieval Period. It marked the transition of Nepal from the Early Medieval Period to the Medieval Period and the shift from a united kingdom to tens of kingdoms within Nepal.

    Despite ruling United Nepal for nearly half a century, Yaksha Malla failed to unite his sons. The conflict between his two sons, Raya Malla, and Ratna Malla, was the most important cause for the division of Nepal. Raya Malla, the Crown Prince, was given the home kingdom of Bhaktapur.

    Ratna Malla, the ambitious third eldest son, was given Kantipur and Lalitpur. Ultimately, Rana Malla, the second eldest son, received the Kingdom of Banepa.

    Rise of the Simha Family
    The Simha Family was one of the Seven Mahapatras of Patan. Led by Visnusimha, they managed to oust Narendra/Amara Malla from Patan and became its de facto rulers. Visnusimha ruled Patan from 1536 A.D. to 1556 A.D. His three sons succeeded him as rulers of Patan.

    His son, Purandarasimha, outlasted his brothers and also proclaimed the title of King (Maharajadhiraja). However, by 1596 A.D., Purandarasimha was defeated by Sivasimha Malla. Nonetheless, the Simha Family became the first non-Malla kings to rule the kingdoms of the Kathmandu Valley after Jayastithi Malla.

    Rise of Chief Ministers and Regent Queens
    One of the most interesting aspects of Medieval Malla history is the dominance of Chief Ministers and Regent Queens in Nepalese politics. After the death of Jayarudra Malla, his daughter Nayakadevi retained the rights over Nepal.\ However, being young, she was guided by Jayarudra Malla’s mother, Padumalladevi, and his sister, Devaladevi. Even Nayakadevi’s daughter, Rajalladevi, was guided by Devaladevi.

    The division of the Kathmandu Valley saw the rise of Queen Regents in Nepal, especially after 1700 A.D. First, the daughter of Pratap Malla, Riddhilakshmi, acted as the Regent during the reign of Bhupalendra Malla from 1687 A.D. to 1700 A.D. She was regarded as the main source of power in Kathmandu. Another Queen, Bhuvanalakshmi, acted as Regent in Kathmandu from 1700 A.D. to 1715 A.D.

    Yogamati, the daughter of Yoganarendra Malla, gained unquestioned power after the death of Yoganarendra Malla. Perhaps, the greatest Regent Queen was Ganga Rani, the wife of Visva Malla and Regent to her son Trailokya Malla. She even proclaimed the title of ruler and was the real power behind the throne.

    Other Regent Queens such as Rajyesvaridevi, Yogamati, Manimati, Bhagyavati, etc. also existed and dominated the politics of the Kathmandu Valley for a short time.

    Among the Chief Ministers before the Medieval Period were the famous Vardhana Family with Anekarama Vardhana and Jagatsimha Vardhana consecutively. Then, other ministers such as Bhagirama, Laxminarayan Josi, Visva Bharo, Bhagirath Bhaiya, etc. dominated the politics of the Kathmandu Valley and influenced the decisions taken by the kings.

    Malla Administration
    The Malla Administration was dynamic and continuously evolving. It consisted of multiple administrative posts but lacked the tribunals present during the Lichhavi Dynasty. At the center of power was the King, holding the most powerful post as Nepal was an absolute monarchy. The King wielded absolute divine authority, and the position was generally hereditary, with the Malla family being the reigning kings at that time.

    Following the King, there was the post of Regent, typically reserved for certain cases. The Chief Minister, also known as Mahath or Chautara, played a crucial role in conducting the administration of the nation. They were responsible for overseeing finance, war, security, and other vital matters.

    Additionally, there were Mahasamantas and Mahapatras, who were hereditary aristocratic feudal lords possessing significant power, sometimes leading to clashes with the King.

    Appointed officials known as Mulamis, the principal administrators of the state, followed the aristocratic lords. They assisted the Prime Minister and King in the administration of the state. Under the Chautara, there were Pramanas who represented the government and supervised district administration, and conducted Jatras, among other duties.

    For local administration, Rabuttas governed the areas near the Pharping Region, while Mahamandaliks or Pramukhs ruled Mandals, district-like regions, under the guidance of Mahath and Mulami. Dwares also governed a division of the Kathmandu Valley.

    For legal and judicial matters in Nepal, Kotling was the primary Court of Justice with jurisdiction over civil cases of the society, presided over by the Nyayakari. Criminal cases were handled by Itachapali, presided over by Brahmins, and based on the Dharmashastras.

    The Dharmadhikaris were knowledgeable Brahmins of the time. Rajguru, the Royal Advisor of the King, also played a role in regulating the laws. The Malla Administration was structured around individual posts, as the geographical size of the kingdoms was smaller compared to the Lichhavi Dynasty.

    Malla Society
    Malla Society was dominated by traditional Hindu practices such as casteism, the Varnashram system, joint family structure, the development of the Newari language, and polygamy. The society was divided into four castes and thirty-six sub-castes, including Newar and other communities in the caste system. The ruling aristocratic class was the Kshatriyas, and during this period, the Newari language gained prominence over Sanskrit.

    Families lived under the joint family system, and marriage often occurred at a young age. Polygamy was practiced, allowing a man to have more than one wife. Bell marriage and Sati were also prevalent customs during this period. Various festivals and customs, particularly Jatras, dominated the Kathmandu Valley.

    Prominent Jatras included Krishna Jatra, Indra Jatra, and Ghode Jatra. While Hinduism became the primary religion of the Kathmandu Valley during the Malla period, Buddhism also coexisted.

    The houses of the Malla Society were generally three to four stories with wooden windows and doors. Rice was the primary source of food, supplemented by wheat, barley, and duck. The Mughal Dynasty had a significant influence on the architecture and customs of the upper class. Malla Kings imitated Mughal Kings in their dressing style and ornaments.

    Malla Economy
    After the end of the Early Medieval Period, the Medieval Economy experienced significant growth and prosperity. Diverse industries, trade centers, small-scale businesses, and abundant cash crops contributed to Nepal’s economic advancement, especially after the 15th century.

    The Kashmiri Muslims played a key role in the Tibet-Kathmandu-India trade, greatly benefiting Nepal’s economy. King Mahendra Malla of Kathmandu obtained permission from the Mughal Emperor to mint coins, and his coins became the official currency for transactions for centuries.

    Nepal’s primary exports included silk, sheep, leather, and wood, generating substantial revenue from trade. Tibet, due to religious beliefs, did not mint its own coins, leading Nepal to export brass, copper utensils, clay idols, and various other goods.

    The land itself was divided into Rajkshetra, Birta, Jagir, and Guthi, providing land revenue and religious assistance. The Malla Kings managed the land based on its productivity, generating significant revenues from agricultural products. Agriculture was a crucial source of livelihood for the people, while animal husbandry received less attention due to the scarcity of available land.

    Another major source of government revenue during the Malla period was taxation. Three primary types of taxation practices were employed: cash, property, and services. Although cash was scarce, lands, houses, and forts were subject to cash taxes. Voluntary labor known as “Jhara” was also utilized by the state for social and economic enhancements.

    Malla Foreign Relations
    During the Malla period, foreign relations were greatly influenced by the Indian subcontinent. After the fall of the Kingdom of Tibet in the 10th century, Nepal developed closer ties with Indian kingdoms.

    The Tirhut Kingdom, under King Harisimhadeva, was attacked by Gayasuddhin Tughlaq, leading the Tirhut Prince and Queen to seek refuge in Nepal and eventually bring Jayastithi Malla to power. Sultan Shamshuddin Ilyas also attacked Bhaktapur, resulting in the destruction and looting of substantial wealth from Nepal.

    Trade and cultural exchanges were prominent aspects of Nepal’s foreign relations during the Malla period. Kashmiri Muslims were introduced to Nepal, engaging in trade with Tibet and the northern regions of Nepal. Nepalese products such as leather, musk, and other exotic goods received praise from Indian kings.

    Nepali copper and swords had been renowned in the Indian subcontinent since ancient times. Nepal also minted coins under King Mahendra Malla of Kathmandu, making them the official currency for trade until after the unification of Nepal.

    Religiously, many Christian missionaries were allowed to live within the Kathmandu Valley under the Malla Kingdom of Nepal. Among the most famous missionaries was Ippolito Desideri, who wrote extensively about Nepal. Numerous other missionaries arrived in Nepal to preach their religion and travel to Tibet and China.

    Regarding Tibet and China, the most famous relationship was established through Nepali artist Araniko and eighty other artists. Araniko was famed and became a courtier in the Chinese court. Scholarly exchanges on Buddhism and Buddhist philosophy were frequent between Tibet and Nepal.

    The trade route from Nepal to Tibet through Kerung-Kuti Pass served as the gateway to China. Various Christian missionaries, such as John Cabral, Grober, Desideri, and many others, traveled through Nepal on their journey to reach Tibet. Capuchin ministers also reached Nepal.

    This period also witnessed wars between Tibet and Nepal. Yaksha Malla is said to have challenged Tibet’s authority up to Sikarjong, ultimately gaining control over Tibet. King Pratap Malla also engaged in a war against Tibet, emerging victorious and gaining the power to build trading houses in Tibet, further contributing to Kathmandu’s economic prosperity.

    The foreign relations of the Malla Dynasty were characterized by trade, commerce, war, border tensions, mutual cultural exchange, and religion.

    Conclusion
    The Descendants of Jayastithi Malla ruled the Kathmandu Valley from 1395 A.D. to 1769 A.D. The Malla Period was shaped by these rulers that improved the Cultural, Economical, and Architectural Significance of the Kathmandu Valley.

    The First Contacts with Western Civilization also flourished during the Reign of the Mallas. They were the most prominent Dynasty of Nepal after the Lichhavi and were replaced by another Prominent Dynasty, the Shah Dynasty.

  • राजा रणजित मल्लका सात बहा (दरवार) हरु

    राजा रणजित मल्लका ५ श्रीमती थिए ।
    १। वृद्धिलक्ष्मी
    २। ऋद्धिलक्ष्मी
    ३. बुद्धिलक्ष्मी
    ४। विश्वलक्ष्मी
    ५. जयलक्ष्मी (मनमैजु)
    यसमा रानी वृद्धि लक्ष्मीका तर्फबाट जेठा छोरामा देवेन्द्र मल्ल थिए भने ऋद्धिलक्ष्मीका ओरबाट जेठा वीरसिंह मल्ल र कान्छी रानी जयलक्ष्मी (मनमैजु) को तर्फबाट सात छोराहरू (भाजुराजाहरू) मा
    जेठारथ सिंह मल्ल
    माइला धनसिंह
    साइँचला उपेन्द्र
    काहिँला (ठाँत सिंह मल्ल मनोज
    धनसिंह)।
    कान्छा लक्ष्मीनरसिंह
    छोटा का जयनारायणसिंह
    थिए । यसभित्र वीरनरसिंह मल्ल जो पृथ्वीनारायण शाहका मीत थिए, उनको षड्यन्त्रपूर्ण हत्यारा थिए। त्यसपछि मनमैजुका छोराहरू राज्यमा हाबी हुन थाले। त्यसै समयमा ती युवराजहरू केहीका लागि छुट्टै बाहाका लागि बनेका थिए भने केही बाहाहरू विभिन्न उद्देश्यका लागि बनाइएको थियो। बहाको एक बिशेषता भनेको चोर बाटो गर्नु हो । तपाईंका बीचमा भाग्नु पर्ने परिस्थिति आयो भने एउटा बाहाबाट अर्को बाहा हुन सक्छ जानको अर्को भागहरू बनाइन्छ। जसमा प्रमुख बाहामा:
    १) ५५ झ्याले दरवार
    २)थु बहा – खौमा
    ३) दुबसी बहा – कोलाछें
    ४) सन्तन बहा – खौमा
    ५) खौमा बहा – खौमा
    ६) कुथु बहा – तपलाछी
    ७) थुचा बहा
    ८) नासमना बहा नासमना
    ९) भोतया बहा सोमला
    १०) पूँबा – टौमढी
    ११) दथुबा
    १२) चोछेंबा – बहत्वा चोछे

    १) ५५ झ्याले दरवार (ङेङापा झ्य)

    नेपाल सम्बत ८२८ मा राजा भूपतिन्द्र मल्लद्वारा ५५ झ्याले दरवार बनाइएको थियो । सबै राजकाज यस्तै दरवारबाट गरौं भने राज परिवारहरू पनि यस्तै दरवारमा बस्ने गरौं। यसवारमा ९९ चोक पछि गएको कारण सैनिक दरबारहरु राजाले स्थानमा भाग लिन सकेन ।

    २)थु बहा: खौमा टोलमा जोड थाथु बाहा उच्च भेगमा पछि कारण थाथु बाहा भनिएको हो। यो बहा बिशेगरी अजित सिंह मल्लको लागि बनाइएको थियो।

    ३) दुबसी बहा: कोलाछें टोलमा यो बहा राजा रणजित मल्लका थाइँला अवधूतसिंह मल्लका निर्माण थिए।

    ४) सन्तन बाहा: बि.सं. १८२६ मा पुर माथी आक्रमणे समय पृथ्वीनारायण शाहका सेना यस बाहाबाट नाचगानको सामनरुटेका थिए कारण बाहा त्यस समय नाचगान सिक बाहाकोला प्रयोगले भन्नु भयो। पृथ्वीनारायण शाहलाई सात बहाले आक्रमणमाड समर्थन कुरालाई यो बहाले मिथ्या प्रमाणित किकी यो बाहिर पृथ्वीनारायण शाहका सेना हताहत ईतिहास पाइन्छ। मनोहर सिंहको मातहतमा यो बहाली पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा छोरा बहादुर शाहले अर्को लगर यहाँका बहाको सेनाको हत्या गरे ।

    ५) खौमा बहा: यो बाहा पूर्ण पुरानो बहा हो। खौमा बहाका पनि खौमा क्वाथ पनिवे । १६ शताब्दीमा राजा भुवन मल्लको भाइ जित मल्ल प्रभाव शाली्दा राजकाजमा सहभागी हुन सैनिक हुन एक टुकडी सहित दरबारको पश्चिम भेगको सुरक्षाका लागि यो बहाको नयो पदका थिए । जित मल्लका छोरा गोसाई मल्ल नातिहरु पूर्णसिं भारो, अमरसिं भारो, दर्बोसिं भरो, मदनसिं भारो, जयसिं भारो यस क्वाथका क्वाथ नायो । जयसिंहका छोरा मनि र बिष्णु नयोभ थिए । मनिका छोरा-रुद्र मनि, वीर मनि, रुद्र नारायण, कान्छा नागदेशमा बस्नका कारण नगदेश, कुथु बहा र खौमा बहाका मल्लहरू इन्द्रायणीलाई कुल देव मानेर सिथी नख:को दिन पूजा।

    ६) कुथु बहा: तपलाछिमा सदस्य कुथु बहा श्रेष्ठ मेरी बहा हो। राजा जगत प्रकाश मल्लका सन्तानहरूका लागि तयार गरिएको यो बहाको साँझ आगन देवता अघि छ । यस आगन देवतालाई तलेजु भवानीको छविले देखायो। यस आगन देवतालाई उर्डो आमनायक देवी अर्थात् त्रिपुरसुन्दरी षोडशी देवी पनि भनिन्छ । बिसं १८२६ मा यो बाहाका नयो भाजु कुटुले पृथ्वीनारायण आक्रमण गर्दा आफ्नो सम्पति (हिरा ज्वारात, सुन) मा यो बाहका नयो भाजु कुटुले आफ्नो म्होइ वीर नारायण लाख घरमा लुकाउन लागे। यो कुरा थाहा पाएर पृथ्वीनारायण का सैनिक लाखौं घरबाट लुटेका थिए भने राणाकालमा यस कुथु बाहाको जग्गा जमिन हरण हुन थाले ।


    • ७) थुचा बहा: बाराही द्य:छेँबाट भित्र थुचा स्थानमा आफ्नो बाहा नै थुचा बहा हो। उच्च भागमा कारणले गर्दा थुचा भनिएको हो । राजा छोराजित मल्लकक जय नारायण सिंह यसका लागि निर्मित बाह्मा पृथ्वीकोनारायण शाहका भारद्वार रामकृष्ण कुंवर पठाईत मिति, भेट्न कोमल मित्र छन।

    ८) नसम्ना बहा: नसमना टोलमा यो बहा पुराना कलाकृति युगी एक बहा हो। यहाँ एक शिवलिङ्ग साझे छमा हरहमे यो जलहरिबाट पानी बग्ने हो । यहाँ अगाडि लक्ष्मीनारायणको मुर्तिको बिशेषता गर्भवती महिलाले दूध चढाउदा गयो छोरा भने र बायाँ गयो भने छोरी जन्मको मत छ । यो बाहका नयो प्रभु नारायण मल्ल हुन । हे दाजु हेम नारायण मल्ल राजा रणजित मल्लको छडीदार थिए । पृथ्वीनारायण शाहले आक्रमण गर्दा प्रत्याक्रमण गर्न दिई रणजित मल्लको पगरी ५५ झ्याले दरवार बाहिर झुन्ड्ने हेम नारायण मल्ल नै थिए । प्रभु नारायण मल्ल पृथ्वीनारायण शाह संग मिलेको थियो । राज्य दिने लोभमा पृथ्वी नारायण शाहले आफ्नो साथमा थिए । राजा रणजित मल्ललाई कोठामा थुनेर राख्दा गोर्खालीको बाटोबाट बस्ने पनि प्रभु नारायण मल्ल नै हुन सक्छ। उनको गोर्खालीको बाटोबाट धेरै लडाइँहरू लडेका थिए। अन्तिम पटक पटकन आक्रमणमा तब सेन राजाली लायब्ररी बनाइयो। सेनाले सबैलाई मारेर १३ दिन सम्म सम्मिलित छोडे पछि पृथ्वीनारायण शाहले बिश्वास गर्न छोडे । कारण अग्रेजसंग लड्न सिन्धीको पठाँट सिमखानी गा.बि.स मा कोटदेवीको स्थापना भयो। कारण उनको कुनै पनि खोज्नुहोस्। बेतियाबाट ल्याको राजा रणजित मल्लको रानी वृद्धि लक्ष्मी पृथ्वीनारायण शाहलाई भक्तपुरमा आक्रमण आक्रमण गर्न लागे।

    ९) भोते बाहा: सोमला गलिमा एक बहालाई भोतेबाहाल वा भोतेय बाहा पनि भनिन्छ। १७ शताब्दीमा राजा जगत प्रकाश मल्लको यो बाहालाई ईच्छु बाहा पनि उठाउने । बिशेगर पाहुनाहरू यो बहाको बनाइएको थियो। राजा जगत प्रकाश मल्लले आफ्नो कान्छा छोरा उग्र मल्लको कण्ठ पूजा (ब्रतबन्ध) को भोज खुवा उ तिब्बतका मित्रयताले डाकेका थिए। ती भोत देशबाट आएकाहरू सबै यस बाहिरमा राखेका थिए। यो बहा नजिकै धैरै भोगटेको रुख थियो त्यसैले भोग्त्या बहा पनि भनिन्छ। त्यसै समय यो प्रतियोगिताको बाहिरी भाग पनि थियो भने १२ को नाच खाँचो नभने गर्दथ्यो ।

    १०) पूँबाबा: तौमढी टोलमामि यो बाहा राजा जिता जिता मल्लको भाइ उग्र मल्लको ब्रतबन्धको भोजमा कट खर्च लेखाजोखा बाहाकोडा चिन। यस बहाको झ्यालमा बसेर ङातापोल बनाउडा राजा भूपतिन्द्र मल्लले निरिक्षण र कामदार रेखा लेखाजोखाड थियो । यो बाहा उस समयका पुरोहितहरू बस्न बताउनुभएकोले पूँबाहा भनिएक हो । यसबामा जनै पूर्णिमाका दिन मुख धुने नौ वटा पूर्व दिशामा फर्के ल्वहं हिति भित्र एक छे भने यस बामामा जिती साँझ्यामा पाइने सबै प्रकारको ल्वहं हितिको नमुना कुदनिक छ ।

    ११) दथुबा: बिचको बाहा भेकै कारण यस बाहालाई दथु बहा भनिन्छ। यो बहा हरिराम भरो र कुशल भारोको मातहतमा थियो । यो बहा राजा जगत प्रकाश मल्लको पलामा बनेको थियो । मल्लकै सन्ती हरिराम भरो र कुशल भरो यो बहका नयो। राजा जितामित्र मल्लको पालामा राजासंग रिसेर हरिराम भारोले काठमाडौ संग जोडि बढाकोले काठमाडौका राजाले उनिहरुनुवाकोटको प्रमुख नियुक्तु थिए । राजा जितामि तिनीहरु देखि रिसले आक्रमण गरि यो बहा आफ्नो साथमाका लागि थिए । यो बाहालाई तलमन्दीको बाहा भनि पनि हुन्छ ।

    १२) चोछेबाहा: चोछें टोलमाधार बहामा एक बाहालाई चोछें बाहा भनिन्छ । बिशेगरी यो बहा सैनिकहरूका लागि बनाइएको थियो।

    दोकाद्य: (छ्वास अजिमा)
    अशोज ५, २०८०

    रूरू भैरव र महेश्वरी
    भदौ ३, २०८०
    https://grranjit.com.np/2023/12/3278/?fbclid=IwAR0JtWPHwAq-vVcuQaqDJOGJ81iIavkWCWYbdDV-3ST12ZO09rpC2UK2KWY

  • मल्लकाल


    जसरी किराँतकालमा पाटनको च्यासलमा आठ सय जना किराँतीहरुको हत्या गरि बैशालीबाट आएका लिच्छविहरुले शासन आफ्नो हातमा पारे । त्यसरी उज्जैनबाट आएका मल्लहरुले लडाइँ गरेर शासन लिएको ईतिहास पाइन्दैन । किराँतीहरुको शासन भैरहेको समयमा लिच्छवि, शाक्य, मल्लारि, वज्जी लगायतका समुदायहरु सत्ताच्यूत भएर उपत्यकामा प्रवेश गरेका थिए । पछि मल्लारीको सहयोगमा लिच्छविहरुले किराँतीहरुसंग विद्रोह गरी शासनमा अधिकार जमाएका थिए । सुपुष्प प्रथम लिच्छवि राजा थिए । सुरुका समयमा देव थर भएका राजाहरुले नै शासन गरेका थिए । जस्तै बसन्तदेव, शिवदेव, मानदेव, मित्रदेव आदि । पछिल्लो लिच्छवि कालमा द्वैध शासन व्यवस्था रहेको थियो । यसरी हेर्दा लिच्छविबाट नै सहज किसिमले मल्लवंशमा शासन हस्तान्तरण भएको देखिन्छ । बि.सं १२११ नेपालमा राजा मित्रदेवले मल्लयुद्ध गरी सर्वसाधारण जनतालाई मनोरञ्जन दिइरहेका बेला दरबारमा उनको छोराको जन्म भयो । त्यस बेला उनले आफ्नो छोरालाई मल्ल उपाधि दिए । त्यही उपाधि नै थरका रूपमा रहन गयो भन्ने वंशावलीहरूमा पाइन्छ । १२५७ मा नेपालमा प्रथम मल्ल राजा अरि मल्ल भएका थिए भने यसै समय कहिले लिच्छविले त कहिले मल्लहरुले राज्य चलाएको देखिन्छ । यस समय नेपाल मण्डलको राजधानी भक्तपुर थियो भने राजाहरू ‘युथनिम्हम’ र ‘त्रिपुर’ दरबारमा रही शासन चलाउँथे । यो क्रम अरि मल्ल पश्चात् अभय मल्ल, आनन्द मल्ल हुन्दै रुद्र मल्ल सम्म रहेको थियो । रुद्र मल्लका छोरा नभएको कारण छोरी नायकादेवीको बिबाह हरिशचन्द्र र पछिल्लो पल्ट सिम्रौनगढबाट शरण लिन आएका जगतसिंह संग भएको थियो भने उनिबाट पनि एक मात्र सन्तान रजलादेवी भए । जसको बिबाह स्थिती देवसंग भयो । स्थितीदेवले उपत्यका मै दीक्षा लिएर देवबाट मल्ल थर धारण गरेपछि जयस्थिती मल्ल हुन पुगे र द्वैध शासनको अन्त्य गरि मल्ल शासनको सुरुवात गरे । जयस्थिती मल्ल पश्चात् जयधर्म मल्ल, जयज्योतिर मल्ल र यक्ष मल्लले शासन गरेका थिए । बि.सं १४८५ मा राजा यक्ष मल्लको मृत्यु पश्चात् जेठा छोरा राय मल्ल भक्तपुरका राजा भए भने महिलो छोरा रण मल्ल काभ्रेका राजा भए । त्यस्तै कान्छो छोरा रत्न मल्ल र छोरी धर्मवतीले संयुक्त रुपमा कान्तिपुर र
    ललितपुरमा शासन गरेका थिए । काभ्रेमा रण मल्ल पछि केशव मल्ल र कृष्ण मल्लले शासन गरेका थिए । यसै समय भक्तपुरमा राय मल्ल पछि सुवर्ण, प्रण मल्ल र विश्व मल्लले राज्य चलाएका थिए । बिश्व मल्ल कमजोर भएका कारण रानी गंगा महारानी सर्वेसर्वा थिए । गंगा महारानीले नै काभ्रेमा आक्रमण गरि काभ्रेलाई भक्तपुरमा गांबेका थिए । बिश्व मल्ल पछि त्रैलोक्य मल्ल, जग ज्योती मल्ल, नरेन्द्र मल्ल, जगत प्रकाश मल्ल, जितामित्र मल्ल, भूपतिन्द्र मल्ल र रणजित मल्लले शासन चलाएका थिए । त्यस्तै कान्तिपुर र ललितपुरमा भने राजा रत्न मल्ल पश्चात् सूर्य मल्ल, अमर मल्ल, महेन्द्र मल्ल, सदाशिव मल्ल राजा भएका थिए । सदाशिव मल्लका पालामा भाइ हरिहर मल्लले पाटनलाई अलग्गै राज्य बनाउन विभिन्न षड्यन्त्र रचे । यसरी कान्तिपुर र ललितपुर छुट्टै राज्य बन्न पुगे । कान्तिपुरमा सदाशिव पछि लक्ष्मी नरसिंह मल्ल, प्रताप मल्ल, पार्थिबेन्द्र मल्ल, भूपलेन्द्र मल्ल, भाष्कर मल्ल राजा भए । भाष्कर मल्ल (सन् १७००-१७२२) मृत्यु पश्चात उनि निसन्तान भएकोले उनका भान्जा नाता पर्ने तत्कालिन मुख्यमन्त्री झंगल थाकुलका नातेदार जगजय मल्ल राजा भए । जगजय मल्ल पछि उनका छोरा जय प्रकाश मल्ल राजा भएका थिए ।
    ललितपुरमा हरिहर सिंह मल्ल पछि सिद्धिनरसिंह मल्ल, श्रीनिवास मल्ल, योग नरेन्द्र मल्ल राजा भए । राजा योगनरेन्द्र मल्लको मृत्यु पश्चात उनि निसन्तान भएकोले मथ्याहा तर्फको छोरा लोकप्रकाश मल्ल (सन् १७०५-१७०६) को समेत मृत्यु भए पश्चात भान्जा नाता पर्ने इन्द्र मल्ल (६ प्रधान मध्ये १ को छोरा) राजा भए । कतै कतै इन्द्र मल्ललाई बिष्णु मल्ल पनि भनिन्छ । बिष्णु मल्ल पछि ६ प्रधानहरु शक्तिमा आउन थाले पछि उनिहरुले नै आफू खुशी राजाहरु नियुक्त गर्ने थाले । यसरी बिष्णु मल्ल पछि राज्यप्रकाश मल्ल, बिश्वजित मल्ल राजा भए भने बिश्वजित पछि कान्तिपुरका राजा जय प्रकाश मल्ल र भक्तपुरका राजा रणजित मल्ललाई पनि ललितपुरका राजा बनाएका थिए । त्यसैगरि यी ६ प्रधानहरुले पृथ्वीनारायणका भाइ दलमर्दन शाहलाई पनि ललितपुरका राजा नियुक्ती गरेका थिए । अन्तमा तेज नरसिंह मल्ल ललितपुरका राजा भए । यस समय पृथ्वीनारायण शाहका सेनाहरुले उपत्यका चारैतिरका राज्यहरु जित्दै आएका थिए । बि.सं १८२५ मा काठमाडौ जितेपछि यी ६ प्रधानहरुले पृथ्वीनारायण शाहलाई नै ललितपुर सुम्पेका थिए । सत्ताच्यूत भएका राजाहरु जयप्रकाश मल्ल र तेज नरसिंह मल्ल भने भक्तपुरका राजा रणजित मल्लकोमा शरण लिन आएका थिए । पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो मीतबुबासंग शरणलिन आएका राजाहरु मागे पछि मीतबुबाले दिन नमानेपछी भक्तपुर माथी आक्रमण गरे । यस आक्रमणको प्रतिकार गर्न राजा रणजित मल्ल नमानेपछि यसको कमान राणजित मल्लका छोरा अवधूत सिंह मल्ल, जयप्रकाश मल्ल र तेज नरसिंह मल्लले गरेका थिए । बि.सं १८२६ मा तीन दिनको लडाइँ पश्चात् भक्तपुर माथी जीत हासिल गरे । जयप्रकाश मल्ल र तेज नरसिंह मल्ललाई बन्दी गरे भने रणजित मल्ल र अवधूत सिंह मल्ललाई काशी पठाए । बाँकी सन्तानले पृथ्वीनारायण शाहबाट बच्न प्रधान, प्रधानांग, बैदार, बहिदार, मुलेपति, तिमिला, था, थाकु, थाकुल, राजवंशी, रघुवंशी, राजलवट, श्रेष्ठ आदि थर लेख्ने गरेका छन् । काशी गएको १५ बर्षपछि अवधूत सिंह बाग्लुङमा फर्केका थिए । पर्वतका राजा कीर्तिबम मल्लबाट अवधूत सिंहले बागलुङ उपल्लाचौरमा १०० मुरी जग्गा बिर्ता पाएका थिए । अवधूत सिंहले उपल्लाचौरमा तेलिया इँटाको गारो र काठको कलात्मक थाम, झ्याल, ढोका भएको भव्य दरबार बनाएका थिए । उनकै सन्तानहरु हाल कुश्मा बजार, बागलुगं, पाल्पा, बुटवल, खैरेनी, गोरखा, दमौली, चितवन, हेटौंडा, रिडी, प्युठान, डोटी, बर्दिया, नेपालगंजमा बसोबास गर्छन ।
    लेख: GR Ranjit

  • MALLA DYNASTY

    The Malla dynasty ruled the Kathmandu Valley from the 13th to the 18th century, with the valley eventually divided into the kingdoms of Kathmandu (Kantipur), Bhaktapur (Bhadgaon), and Lalitpur (Patan). The dynasty’s decline culminated in 1769 when Prithvi Narayan Shah of Gorkha unified Nepal, ending the Malla rule.ECS NEPAL+3Wikipedia+3Encyclopedia of Nepali History+3

    🏰 Unified Malla Period (1201–1482)

    The Malla dynasty began with Ari Malla in 1201. His successor, Jayasthiti Malla (1382–1395), is considered the ancestor of all later Malla kings of the Kathmandu Valley. Upon Jayasthiti Malla’s death in 1395, his sons divided the valley into four kingdoms:Encyclopedia of Nepali History+4Wikipedia+4royalnepal.synthasite.com+4royalnepal.synthasite.com

    This division marked the start of the fragmented Malla period.Wikipedia

    🏯 Kings of Kantipur (Kathmandu)

    The kings of Kantipur included:Wikipedia+3royalnepal.synthasite.com+3Wikipedia+3

    • Ratna Malla (1482–1520): First independent king of Kantipur.
    • Pratap Malla (1641–1674): Known for cultural and architectural achievements.
    • Jaya Prakash Malla (1736–1746, 1750–1768): The last king of Kantipur before the Gorkha conquest.Wikipedia+2Wikipedia+2Wikipedia+2

    🏰 Kings of Bhaktapur

    Bhaktapur’s rulers included:

    • Raya Malla (1482–1519): First independent king of Bhaktapur.
    • Bhupatindra Malla (1696–1722): Notable for architectural contributions.
    • Ranajit Malla (1722–1769): The last king of Bhaktapur.

    🏯 Kings of Lalitpur (Patan)

    Lalitpur’s rulers included:

    • Siddhi Narasimha Malla (1620–1661): First independent king of Lalitpur.
    • Rajya Prakash Malla (1745–1758): Notable ruler during the mid-18th century.
    • Tej Narasimha Malla (1765–1768): The last king of Lalitpur.

    🏁 End of the Malla Dynasty

    The Malla dynasty ended in 1769 when Prithvi Narayan Shah of Gorkha conquered the Kathmandu Valley, unifying Nepal under the Shah dynasty.Wikipedia

    For a detailed list of Malla kings and their reigns, you can refer to the Wikipedia page on Malla kings of Nepal.